العربية | English






        
لیستى سه‌ره‌كى
Skip Navigation Links
ماڵپه‌ڕ
ده‌رباره‌ى وه‌زاره‌تExpand ده‌رباره‌ى وه‌زاره‌ت
هه‌واڵ و چاڵاكیExpand هه‌واڵ و چاڵاكی
ئامار و توێژینه‌وهExpand ئامار و توێژینه‌وه
سكاڵای کەسوکاری شەھیدان
دادگای باڵای تاوانه‌كان
دۆكيۆمێنت
لێژنه‌ى باڵاى جينۆسايد
كتێبخانه‌
گه‌له‌ری‌Expand گه‌له‌ری‌
به‌سته‌ر
په‌يوه‌ندى
مارشی ئه‌نفال
راپۆرتی‌ چالاكییه‌كان

راپۆرتی كاروچالاكییه‌كانی به‌رێوبه‌رایه‌تی گشتی دهۆك له‌ ماوه‌ی شه‌ش مانگی یه‌كه‌می ساڵی 2012


Anfal minister steps up efforts on international recognition of Kurdish genocide during London-Hague visit


هه‌لی دامه‌زراندن لە وەزارەتی کاروباری شەهیدان و ئەنفالکراوان


شوینی گۆرە بەکۆمەلە هەلدراوەکانی عراق لەسەر نەخشەی زیندوی گۆگل


نەخشەی شالاوەکانی ئەنفال
 
پانۆڕامای تاوانەکانی سەدام


عەدالەت عومەر ساڵح
چالاک لە بواری ئەنفال

گەر بمانەوێت پێداچوونەوەیەک بە مێژووی پڕ چەرمەسەری گەلی کورددا بکەین  شاهیدی دەیان کارەسات و مەرگەسات دەبین کە حکوومەتە یەک لە دوای یەکەکانی عێراق بەسەریاندا هێناوین، بەڵام ئەوی مەبەستمانە لێرەدا تەنیا ئاماژەیەکی زۆر خێرا بەو کارەساتە جینۆسایدانە دەدەین کە رژێمی بەعسی عێراق لە ماوەی 35 ساڵ حوکمی  دیکتاتۆری لە کۆتاییەکانی سەدەی بیستەم دەرهەق بە گەلی کوردستان بە گشتی لە کوردستانی عێراق پیادەی کردوون و ئەنجامی داون.

1- فەیلییەکان:
لە ساڵی  1970 لە ساڵیادی دامەزراندنی  حزبی بەعس دەزگا سەرکوتکەرەکەی بەعس لە کاتی کۆکردنەوەی ژمارەیەک لە بازرگانەکانی عێراق  زۆربەی بازرگانی کوردی فەیلی  راپێچی زیندانەکانی عێراق و دواتر دەستی بە سەر هەموو سەروەت و سامانیاندا گرت و رەوا سەر سنووری ئێرانی کردن ئەوانیش ناچار بوون ژیانی پڕ چەومەسەری ئاوارەی قبوڵ بکەن هەر دوا بە دوای ئەم شاڵاوە نەگریسە لە هەموو  ناوچەکانی  ناوەڕاست   و خواری عێرا ق کە کوردی  فەیلی  تێدا نیشتەجێ بوون  وەک بەغدا،  بەسرە،  جەسان، مندلی، خانقین ، بابل، سویرە، علی شرقی،  علی غربی، کوت، عەمارە،  بەدرە، نزیکەی 300 هەزار کەسی  دەسگیر کرد سەررای ئەوەی تەواوی  سەروەت مال موڵکیان لەلایەن پیاوانی رژێم بە تاڵان برا و ئەوانەی  تەمەنیان لە نێوان 15، 30 ساڵی بوو راپێچی زیندانەکانی بەعس کرد کە  ژمارەیان 9  هەزار کەس دەبوو ئەوانی تری ئاودیوی سنوری ئێران کرد، بە پێی زانیاریەکان رژێم دواتر 2000 کەسی لە ساڵی 1987 بە بیانووی   پاکسازی   بەندیخانەکان لە ناو برد و ئەوانی تر پێش دەست پێ کردنی شاڵاوەکانی ئەنفال بە مەبەستی چۆڵ کردنی نوگرەسەلمان و چەند زیندانێکی تر بە کۆمەڵ کوژراون(1).
2- بارزانییەکان:
 ناوچەی بارزان  و بارزانییەکان لە دێر زەمانەوە لە لایەن حکومەت یەک لەدوای یەکەکانی عێراق تووشی لە ناوبردن و قڕکردن بوونەتەوە بەڵام لێرەدا مەبەستمان سەردەمی دیکتاتۆریەتی سەدام ودار دەستەکەیەتی لەدوای بەیاننامەی  11 ئاداری ساڵی 1970 کۆچی زۆرملێ و بە کۆمەڵی  بارزانیەکان دەگرێتەوە بۆ  ڕێککەوتنامەکەی  شوومی  جەزایر و دوای  نسکۆی شۆرشی ئەیلولی   لەگەڵ  سەدان خێزانی  کورد پەروەری دی بۆ ناوچە سنوورییەکانی وڵاتی ئێران،  پاش ئەم کارەساتە ئەو خێزانانەی کە لە کوردستان  مابوونەوە بە زۆرەملێ بە لۆری و ئیڤا کە خەڵکی نزیکەی 150 گوندی ناوچەی بارزان بوون بە سەدان ئافرەت و منداڵ و پیر و پککەوتە بۆ ناوەڕاست خواروی عێراق راگوێزران کە بە هۆی وەزعی    نالەباری   ژیانیان و نەگونجانیان  لەگەڵ  سروشتی  ئەم ناوچانە رۆژانە  چەندین کەسیان لێ دەمرن، پاش  ماوەیەک رژێم کەوتە دانانی نەخشە و  پیلانێکی  تر ئەویش لە ڕێگای ڕێگە پێدانیان بۆ گەڕانەوە بۆ کوردستان  بە مەرجێک نەگرینەوە بۆ سەر زێدی باب و باپیرانیان دواتر لە چەند کۆمەڵگەیەکی زۆرە ملێ  لە  دەوروبەری پارێزگای هەولیچر نیشتەجێ کران ئەویش بۆ مردن لە  سەر خۆ و تێکدانی باری کەسایەتیان بۆ ماوەی  3 ساڵ  لە ژێر چاودێری  دەزگاکانی ئەمن و ئیستیخباراتدا بوون  و لە  بارودۆخێکی ناهەموار ژیانیان دەگوزراند ئەم جارە بە بیانووی (شەری حاجی ئومەران- گەردەمەن)ی (ئیران و عێراق) تێوەگلانی پارتی  لەم شەرە وەک تۆلە سندنەوە ئەو  بوو لە ( کۆتاییەکانی تەمووز و سەرەتای ئابی ساڵی 1983 دا و لەسەر  داوای بەڕێوبەری ئەمنی گشتی دکتۆر(فازل البراک) هێزێکی گەورە و بەشێوەیەکی زۆر نهێنی پێهێنرا کە پێک هاتبوون لە ئەفسەر و کارمەندەکانی سەر بە فەرمانگەی ئەمنی  هەولێر و بنکەی فەرمانگەی ئەمنی حوکمی زاتی  و فەوجەکانی تەواری بە فەرمانبەرایەتی (لیوا عبدالمحسن خلیل)  و(لیوا خیری داود جل میران) پلانێکیان بۆ دانراو ئەم هێزانە لەو ناوچانە مانەوە کە نزیک ئۆردگای بارزانییەکان بن و لە هەمان لایەن هێزەکانی حەرەس جمهورییەوە  ئەو ئۆردوگایانە گەمارۆ دران پاشان هەستان بە کۆکردنەوەی بارزانییەکان بە دوو قۆناغ:
قۆناغی یەکەم:
31/7/2007 کۆ کردنەوەی بارزانییەکانی دانیشتووی  ئەم کۆمەڵگانەی لای خوارەوە:
ئۆردوگای قودس
ئۆردوگای قادسیە
 ئەم ئۆردوگایانە لە قوشتەپە بوون کە لە  دەروبەری پارێزگای هەولێردایە.
قۆناغی دووەم: 10/8/1987 کۆ کردنەوەی بارزانییەکانی دانیشتووی ئەم کۆمەڵگانەی لای خوارەوە.
ئۆردوگای حەریر کە سەر بە قەزای شەقڵاوەیە.
ئۆردوگای  دیانا سەر بە قەزای ناوچەی رواندوز.
ئۆردوگای بەحرکە سەر بە  پارێزگای هەولێر.
ئۆردوگای لادێکانی مێرگەسوور سەر بە ناوچەی زێبار.
دوای ئەوە دەستکرا بە  گرتنی هەموو ئەو پیاو و کورە بارزانییانەی کە تەمەنییان لە 15 ساڵ بەرەو ژووبوون، شایانی باسە کۆکردنەوە و دەست بەسەرداگرتن و گرتنی بارزانییەکان لە ژێر چاودێری ( رائید رائید یاسین اسعد) دا بووە.
پاش گرتنیان گواستراونەتەوە بۆ خوارووی عێًراق و رەوانەی پاریزگای سەماوە کراون لە ئۆردوگاکانی ( ابو الجد) و (اللیلە) دا دەستبەسەر بوون ئەم شوێنەش بە 45 کم لە سنووری سعودییەوە دوورە لە ناوچەیەکی بیابانی و لماوی دوورە  خەڵکە و نزیکی هەردوو ئۆردوگای عادن و شیحیاتە کە لە ساڵی 1982 خەڵکی (دجێل) ی تێدا حجز کرابوون.
دوای گەمارۆدانی ئۆردوگاکانیان و دەستگیرکردن و گواستنەوەیان، بارزانییەکان لە سەرەتای مانگی ئابی 1983دا لە سەرەتای مانگی ئابی جێبەجێ کراوە و لە ناوچە جیاجیاکانی بیابانی بوێەیە شاردراونەتەوە، ئەم ناوچەیە لەلای خەڵکی بەدو بە ( بادیەی بوسەیە) ناسراوە و رووبەرەکەی 2432 کم 2 نزیکەی 5.7%ی رووبەری عێراقی داگیرکردووە( رووبەری پارێزگای سەماوە نزیکەی 51740 کم 2 یە).
پرۆسەی کوشتنی بارزانییەکانیش لە ژێر چاودێری رائیدێکدا بووە ناوی(عاێی ابراهیم عاێی الدوی) بووە کە لە  ئەمنی بەغدادەوە هاتووە بۆ بوێەیە و ماوەی 2 دوو حەفتە لەوێ ماوەتەوە تا تەواوی ناوچەکانی (بوسەیە،هباویە، بسوە،  ابو الغار) گەمارۆداوە و تیمی تەواوی کوشتنی لەگەڵدا بووە.
ئەوەی زیاتر ئەم راستییانە دەسەلمێنێت لە نووسراوێکی رەسمی بەڕێوەبەری ئەمنی عامەیە بە ژمارەی 84 لە ڕێکەوتی 29/3/1989 کە  ناردوویەتی بۆ سکرتێری سەرۆکایەتی کۆمار و تیایدا تەئکید  لەوە دەکاتەوە کە لە بەیانی رۆژی 31/7/1983 دا لەگەڵ هێزێکی سەربازی سەر بە حەرەس جمهوریدا کۆمەڵگەکانی (قدس) قادسیە) قوشتەپە کە بۆ خێزانە بارزانییەکان دروست کرابوو گەمارۆ کراوە  و دەست گیراوە بەسەر هەموو ئەو پیاوە بارزانییانەی تەمەنیان لە 15 پازدە ساڵ  بەرەو  ژوور بووە و بە هۆی ترۆمبیلی گەورەوە گواستراونەتەوە بۆ بەغداد.
بەهەمان شێوەش لە کۆمەڵگەکانی حەریر، بارزانی و شیروانی و مزورییەکانی ئەم ناوچەیە وبارزانییەکانی ئۆردوگای دیانا و مێرگەسوور و بەحرکە دەستبەسەر کراون و لە بەندیخانەی ابو غریب تەسلیم بە هێزێک کراون کە لە  کارمەندانی بەڕێوەبەرایەتی ئەمنی عامە و  بەڕێوەبەرایەتی ئەمنی  بەغدادد پێهێنرابوون و لەسەر فەرمانی بەڕێوەبەری ئەمنی عامە  کێشە و تاوانی جیاجیا بۆ 667 کەسیان ڕێکخراوە و کێشەکانییان رەوانەی دادگای شۆرش(محکمە السورە) کراوە و لەوێ حوکمی ئیعدامیان بەسەردا سەپێندراوە و لە هەمان نووسراودا دوای ئیعدامکردنیشیان بەڵگەنامەی مردنیان نەداوەتەوە بە خێزانەکانییان.
لە هەمان نوسراودا هاتووە کە  بەسەدان لە خەڵکی حەریر گیراون و لەبەر ئەوەی پەیوەندیان بە هێزەکانی پێشمەرگەوە هەبووە کێشە و تاوانییان بۆ ڕێکخراوە و حوکمی ئیعدامیان لەسەر جێبەجێ کراوە.
هەرچی ئەوانەی تریشە   کە نەتوانراوە کێشەیان بۆ دروست بکرێت و تاوانبار بخرێتە پاڵ پاش گواستنەوە و دەستبە سەردا گرتنیان  لە سەرەتای مانگی ئابدا  رەوانەی ناوچەی (بوسەیە) سەر بە پارێزگی سەماوە کراون و لە  نووسراوەکەدا هاتووە کە حوکمی گەلیان لەسەر جێبەجێ کراوە واتە ئیعدام کراون.
ئەوەی شایانی باسە لەم نووسراوەدا هاتووە، سکرتاریەتی سەرۆکی کۆمار بە نووسراوی 2651/ک  لە  24/8/1987  دا فەرمانی دەرکردووە  بۆ هەموو ئەو دەزگا و لایەن و بەرپرسانەی تایبەتن بە کێشەی کورد و لەوانەیە لە لایەنێکی سێهەمەوە پەیوەندیان پێوە بکرێت و سەبارەت بە چارەنووسی بارزانییەکان  پرسیاریان لێ بکرێت ،  بۆیە وا پێویست ئەکات کە وەڵام دانەوەی هەر پرسیارێک سەبارەت بەم بابەتە محدد و موحد بێت، دووبارە جەخت  لە ناوەڕۆکی نووسراوەکە دەکاتەوە بەوەی کە تەنیا سەرۆکایەتی دەوڵەت لەم    کێشەیە ئاگادارە چونکە کێشەکە کێشەیەکی سیاسیەو زۆر گەورەترە لە کێشەی ئەم خێزانانە.(3).
3- کیمیابارانی شێخ وسان و بالیسان:
کیمیاباران کردنیو ناوچەکانی کوردستان لە 15/4/1987) تا  27/5/1987   سەرگەلۆ و بن گەلۆ  و جبل گوجار  و ماوت و جافەران و سیرکو بلی مەلەکان و هەلەدن یاخسەمەر کە چرترینیان ناوچەکانی شێخ وسان بوو  لە (16/4/1987 دوازدە(12) فرۆکەی رژێم  بە خەستی ناوچەکەیان کیمیاباران کرد و پاش چەند خولەکێک بە هەلیکۆپتەر سەربازانی بەعس ناوچەکەیان گەمارۆ دا بۆ ئەوەی بریندارەکانیش نەتوانن دەرباز بن کە  تیایدا 134 کەس  لە نێر و مێ  گەورە و بچووک لە هەمان کات شەهید بوون و (346) کەس  بریندار بوون پاشان بریندارەکان پاش گواستراونەوە  بۆ رانیە و هەولێر لە  نەخۆشخانەی هەولێر  ژن  و  پیاوەکان  لێک جیاکرانەوە و پیاوەکان کە ژمارەیان  82 کەس بوو بۆ سەربازگەی رەشکینی هەولێر گواستنەوە هەر لەویش زیندەبە  چاڵ کران و ژن  مندالەکانیش  هەر بە زامداری لە نزیک خەلیفان فێردران، پاش  راپەرینە مەزنەکەی گەلی کوردستان لە ساڵی 1991 بێ سەروشوینەکان کە  ژمارەیان 66 کەس بوو لە گۆرێکی بە کۆمەل هەر لە ناو سەربازگەکە دۆزرانەوە ئەوانی تریش تاکو ئێستا بێ سەرسوشوینن، بریندارەکانی تریش تاکو ئێستا لە ژیانێکی پر چەرەمەسەری و ئازاردان دەژین.
ئاشکرایە  عێراق لەشەری هەشت ساڵەی لەگەڵ ئێراندا بە ئەندازەیەکی زۆر چەکی کیمیاییوبایلۆجی بەکارهێناوە و لە ئەنجامیشدا، دەیان هەزار کەس بوونە قوربانی، لە ساڵی  1987 داو لە گەرمەی جەنگی عێراق، ئێراندا کوردستان دووچاری دژوارترین بارودۆخی سیاسی هات، دوای ئەوەی سوپای ئێرانی لەبەرەکانی جەنگی باشووردا بەتایبەتی لە (رۆژهەڵاتی بەسرە) و(کەربەلا) دا دووچاری گەورەترین شکستی سەربازی لێ لە ناوچوو، هەڵسا بەکردنەوەی بەرەیەکی دیکەی جەنگ لە کوردستان ئەوەش وای کرد کە عێراق بیر لەوە سەربازی هەیەتی بێنێتە کوردستان بۆ بەرچەندانەوەی هەر هێرشێکی ئێرانی چاوەڕوانکراو، بێگومان ئەو هەڵ و مەرج  و بارودۆخە سەربازییەی کە لە کوردستان گیرساوە و ئەگەری بەرپابوونی شەڕێکی ئاوا دژوار تیایدا وای لە رژێمی  عێراق کرد  کە بکەوێتە گیانی   هاووڵاتیانی مەدەنی  کورد و دەستپێکردنی زنجیرەیەک هێرشی  سەربازی بۆ سەریان، کە بێگومان بەکارهێنانی چەکی کیمیایی کوشندەترین و درندانەترین کرداربوو، دۆڵەکانی جافایەتی و شارباژێر یەکەم شوێنە لە کوردستان کە رژێم بە گولە تۆپ لە 15ی نیسانی 1987 کیمیابارانی کرد رۆژێک دوای کیمیابارانکردنی دۆڵی جافایەتی واتە 16 نیسانی 1987 ئەمجارەیان ناوچەی خۆشناو ەتی  هەردوو گوندی (بالیسان  و شێخ وەسان)2 بونە ئامانجی هێزەکانی رژێم و کیمیابارانکران(12)فرۆکە هەردوو گوندەکە بە چەکی کیمیایی بۆردومان دەکەن، ژمارەیەک  لە گوند نیشان بەرەو چیاکان هەڵاتن و لەوێ مردن ئەوانی کە لە  تەقینەوەی بۆمبەکانەوە نزیک بوون هەر بەپێوە گیانیان دەرچوو(4).
ئەوەی  شایەنی باسەو هەروەک پزیشکانی مافی مرۆڤ(phuscians for Human citk، loci، Rigtsm) دەڵێن :
ئەو نیشانانەی گوندنشینەکان دەیگێڕنەوە بەشێوەیەکی گشتی لەگەڵ  کاریگەرێتی گازی خەردەلدا دگونجێ، ئەگەر چی باسی ئەوە هەیە کەوا هەندێ لە قوربانیان کە دەستبەجێ مردوون پێدەچێت بەهۆی بەکارهێنانی دەمارە گازیشەوەبووبێت، چونکە گازی خەردەل با زۆر خەستیش بێت وا زوو کوشندە نییە، تا لانی کەم دەبێ نیو سەعاتی بەسەردا تێپەڕێت.
دوا بەدوای هێرشەکانی سەر دۆڵی جافایەتی و شارباژێر و دۆڵی بالیسان رژێم تەنیا بەوە نەوەستا بەڵکو بازنەی پەلامارەکانی فراوانتر کرد و هێرشەکانی قۆڵترکرد، لە (7/5/1987) بە فرۆکە و راجیمە و گولە تۆپ ناوچەکانی(جافەران، سەرکۆڵ، قەرەداخ، گوندەکانی بەرگەڵووە، هەڵسەدن، یاخسەمەر، سێکانیان)ی کیمیاباران کرد کە زەرەرووزیانێکی  ئێجگار  زۆری لێکەوتەوە، هەروەها  لە رۆژی(27/5/1987) واتە(20) بیست  هێرشی کردە سەر دۆڵی مەلەکان و گوندەکانی دەوروبەری کەماوەی چەند میلێک لە رۆژهەڵاتی بالیسان و شێخ وەساندایە، لەم کیمیابارانەدا نزیکەی (30) سی کەس بینایی چاویان لە دەستدا و خەڵکی ناوچەکەش ئاوارەو پەرەگەندەی جێگایان بوون(5).
4- ئەنفال:
 لە ساڵی 1988، لە  زنجیرە  هێرشێکی هەشت قۆناغی بە ناوی عەمەلیاتی ئەنفال لە 23/2/1988 تاکو  6/9/1988 ساڵ بۆ سەر گوندنشینەکانی کوردستان (182000) سەد و هەشتا و دوو هەزار  مرۆڤی  بێ تاوان خەڵکی سێڤیلی ناوچەە لە  پیاو ژن و منداڵ و پیر و گەنج بە بێ جیاوازی ئایین و ڕەگەز و تەمەن دەسگیرکرد و بێ سەر و شوێنی  کردن و تەواوی سەروەت و ماڵ و سامانیشیان لەلایەن پیاوانی دەسەڵاتدارانی رژێمی بەعسەوە بە   تاڵان براو(4500) چوار  هەزار و پێنج سەد گوند و شارۆچکەشیان خاپوور کرا ئەو زنجیرە شاڵاوە  بە   بەرنامەیەکی  سەربازی، موخابەراتی، ئابووری و بڕیاری مەجلیسی بەناو (قیادە الپورە) ئەنجام درا کە لە زۆر ناوچەشدا چەکی کیمیاوی و فسفۆریش بە کارهێنرا کە بە  سیاسەتی  خا سوتاندن ناوزەد دەکرێت کە سامناکترینیان کارەساتی هەڵەبجە بوو قۆناغەکانی  شاڵاوی ئەنفال بەم شێوەیە بوو:
 ئەنفالی یەکەم:
 دۆڵی جافایەتی سەرگەڵو بەگەڵۆ لە 23 ی شوبات  تا 19 ی ئاداری 1988 ئەنفالی یەکەم زیاتر لە (100) هێرش و پەلاماری جیا جیای لەخۆوە گرت لە ئەنجامدا ئەو گوند و ناوچانەی وێرانکرد (قەمچۆف، شاخەرەش، دۆڵی رووت، قزلەر، قەرەنگوێ، مەولان، قەرەسەرد، پیربایز ، دۆڵی مازەلە، قەڵام پاشائاسۆس، قەرەچەتان، شەدەلە، پیرە مەگرون، زێوێ، گەڕەدێ، دابان، شارستێن).
ئەنفالی دووەم:
هێرشەکان بۆ سەر ناوچەی قەرەداغ، لە 22ی ئادار تا 1ی نیسانی 1988 بەپێی چەند زانیارییەک ژمارەی ئەوانەی لەم ناوچەیە دەستگیرکران دەگاتە(2000) دوو هەزار کەس و دەسبەجێ رەوانەی ئەمنی سلێمانی کران، سەرکردایەتی گشتی هێزە چەکدارەکانی رژێم لە 22ی نیسان بەیاننامەی ژمارەی (3109) ی بڵاو کردەوە کە تیایدا باسی  پاککردنەوەی تەواوی ناوچەی قەرەداغ دەکات( خیانەتکاران) و تێکدانی بنەکەکانیان لە(تەکییە، بەلگجار، مێولی، بانی مورد، چرچەقەڵا، بەلەکان،  دەبەندفەقیرە، قەرەداغ، ئۆقڵا، جافەران، باوەخشێن، سێوسێنان، زەردە، کلۆش، بێرکێ، کڵاو جومعە، بەخشێ، دەربەند باسەرە، سەرگرمە، قۆپی قەرەداغ، ئاژەداخ).
ئەنفالی سێیەم:
هێرش کردنە سەر ناوچەی گەرمیان لە 7 تا 20ی نیسانی 1988 ئەم شاڵاوە  زۆرترین گوندی لەم ناوچەیە وێران کرد و ژمارەیەکی ئێجگار زۆریش لە خەڵکی شونبزرکران(تەنیا لە رۆژی 14ی نیساندا لە هەردوو گوندی ملە سوورە و کولەجۆی حاجی حەمەجان لە یەک کاتدا زۆرترین ژمارەی خەڵکی  ناوچەکە دەستگیرکران و بەژن و منداڵ  وپیر وگەنجەوە شونبزرکران، هەر بۆیەش ئەم رۆژە یاد کردنەوەی کارەساتی ئەنفال لە کوردستاندا).
ناوچەی سەنگاوکە بە تەنیا93 گوندی لە خۆوە گرتبوو(85) یان لە پێش شاڵاوەکاندا نزیکەی(18) هەژدە هەزار کەسی تیادا دەژیان کە زۆربەیان  لە شاڵاوەکاندا تیادا چون و شونبزرکران، ئەو گوندانەشی کە لە  ناوچەی سەنگاو بەپەلامارەکە کەوتن ئەمانە بوون( دەرەوار، بانەمورد، پێنچ ئەنگوستی، حاجی محەمەد ئاغا، پێنج ئەنگوستی، شێخ مستەفا، هەنجیرە، سێگومەتان، کێڵەبەرزە، دەرزیلە، قەلاگە، دار بەروو).
ئەنفالی چوارەم:
هێرش بۆ سەر دۆڵی زێی بچووک لە 3 تا 9ی مایسی 1988 لەم شاڵاوەدا وەکو شاڵاوی پێشوو(سێیەم) سیاسەتی کۆکردنەوەی خەڵک پەیڕەو کراوە، کە چەندین شوێنیان دەکردە مەڵبەندی مامەڵە و تاوتوێکردنی خەڵکەکە بۆ لە یەکتری  جیاکردنەوە و راگوێزانیان بۆ شوێنی نادیار، پتر لە سێ مەڵبەند بۆ  دەستگیر کراون ، ئامادەرکرا بوو، گیراوەکانی گۆمەشین و گوندەکانی دیکە ماوەی سێ رۆژ لە هەرمۆتەی لای کۆیە هێشترانەوە، هەروەها خەڵکە دەرباوبووی کیمیابارانەکەی 3ی مایسی گوپتەپە و عەسکەریش، کۆمەڵگەی تەکیەی لای چەمچەماڵ یەکەم قۆناغی راوەستانبان، بوو، کە بە ئیفادە دەگوازرانەوە، هەروەها ناحیەی تەقتەقیش مەڵبەندێکی گرنگ بوو مە نزیکەی(10000) دە هەزار کەسی لە گیراوانی باکوری زێی بچووکیان بۆ گواستەوە، پاشان بە پێی قسەی چەند شایەت عەیانێک کە خۆیان بینوویانە خەڵکەکەیان رەوانەی ئامریەی کۆیە کردبوو  کە قەڵایەکی سەربازییە وەک چەندین قەڵای لەم چەشنە لەوێ خەڵکی گیراوی  پتر لە (12) دوازدە  گوندی  هەردوو لای زێ بەندکراون، پاشان ژن و پیاو لێک جیاکراونەتەوە و رۆژی پاشتر بۆ شوێنی نادیار گواستراونەتەوە شوێنێکی تریش کە سەدان خەڵکی تێدل کۆکرابۆوە شوێنی بەخێوکردنی ئاژەڵ بوو، لێرە هیچ لێکۆڵینەوە لەگەڵ خەڵکە گیراوەکە نەکراوە،  لەبەرکەمی  ژمارەی سەربازەکانیش نەتوانراوە ژن  و پیاو لە یەکتر جیا بکرێتەوە، شاڵاوی ئەنفالی  چوارەم وێرای زەرەی گیانی کە بەسەدان کەسی تیایدا شونبزرکران، هاوکات زەرەرو زیانێکی مادی زۆریش لێکەوتەوە چونکە هەموو ماڵ وموڵکی خەڵکەکە تاڵان کران و عەقڵیەتی شۆڤینیستی رژێمیش بەرەوای زانی.
ئەنفالی پێنجەم و شەشەم و حەوتەم:
 دۆڵی نێو چیاکانی شەقڵاوە و رواندز لە 15 ی مایس تا 25 ئابی 1998 لە میانەی شاڵاوی ئەنفالی پێنجەم و شەشەم و حەوتەم زیاتر لە (52) گوند لە ناحیەکانی خەلیفان و رواندز و خۆشناوەتی وێرانکران و سەرجەم خێزانەکانیان(2602) دوو هەزار و شەشسەد و دوو خێزان بوو هەروەها (24) قوتابخانە و (52) مزگەوتی ئەم گوندانە روخێنرا، ئەم جگە لە سوتاندن و فەوتاندن  و  فەوتاندنی سەدان و دار  گوێز و دار بەروو رەزو باخ  کەسەر چاوەیەکی  بنەڕەتی  ژێر خانی ئابووری ئەوان بوون  بەرەو نەمان چوون.
ئەنفالی هەشتەم: ئەنفالی کۆتایی:
ئەنفالی بادینان (25ی ئاب تا 6ی ئەیلوولی 1988 بەشێوەیەکی گشتی  نزیکەی(50) پەنجا گوند بەر خەستترین هێرشی کیمیایی کەوتن وەک( وەرمێلێ، بلێجانێی بانیێ، باوەرکا، کەڤری، مێرگەتووی، هەڤنێکا، بێرۆزانا، دارێشێ، مێزێ، سپیندار، خەلیفۆ، گەرگەش، گارەگۆ، گۆرە، زێوەشکان، بە لوتی گیزێ، زارکێ، رەزیکێ، سارتکێ، ماردێنیا، شێرانە، یەکمالە، سوارێ، ئاڤۆک و چەند گوندێکی تر.
سەبارەت بە شونبزرکردنی خەڵکی بادینان بە زۆری رەِگەزی نێرینە دەگرێتەوە، بەڵام لە ناوچەی دۆسکی لە گوندی کۆرفێل ئەفسەرێک(25) سی وپێنج  کەس لە ژن و منداڵ و پیاو گوللە باران کرد، گوللە بارانکردنی گیراوەکان لە ئەنفالی بادینان بەشێوەیەکی بەر چاووشکرا ئەنجامدراوە، ئەوەتە کارەساترین شێوە لە گوندی کورێمی رویداوە دوای سوپاوە(33)سی و سَ پیاو و کوڕی هەرزەکار کە تەمەنیان لە نێوان(13-43) ساڵێدا بووە لەلایەن ئەفسەرێکی سوپاوە کەوا پێدەچێت دوای قسەکردن بە ئامێری لاسلکی هۆکی تۆکی فەرمانی پێدراوە گوللە بارانیان بکات، بەم جۆرە ئەفسەرەکە لەو جێگا یەدا 27 کەسیان لێ گوللە باران دەکات و شەشەکەی تریش دەرباز دەبن لە گوندی مێرگەتوشدا بە هەمان شێوە دوای ئەوەی خەڵکە کە دەستگیر دەکرێت ژن و پیاو لە یەکتری جودا دەکرێنەوە دواتر ئەو پیاوانەی کە تەمەنیان لە ژوور پازدە ساڵی دابووە دەسبەجێ گوللە بارانکران.
5- کیمیا بارانی هەڵەبجە:
 لە دوای مانگەکانی شەڕی نێوان عێراق، ئێرانداو ڕێک لە (16/3/1988 شاری هەڵەبجەی کوردنشین کەوتە  بەدڕدانەترین شاڵاوی  قڕکردنی بە کۆمەڵی ئەم سەردەمە، لە چاو قوچانێکدا و لەبەردەم چاوی هەموو دنیا رژێمی عێراق  بە جۆرە هاچەکی کیمیایی لە نموونە(خەردەل،سیانید، سارین، تایونv ) ئەم  شارە ئارامەی بۆردومانکرد و بە تەواوی وێرانی کرد، ئەم کارەساتە بێ  وێنەیە کوژرانی نزیکەی(5000) پێنج هەزار هاوڵاتی مەدەنی بێدیفاع ونزیکەی (10000) دە هەزار  بریندار و ئاوارەبوونی دەیان هەزاری تری لێکەوتەوە و ئاسەوارە نێگەتیڤەکانیشی کە لە دوای خۆی جێهێشت تاوەکو ئەمرۆ بەزەقی ماونەتەوە0 ( کارەساتی هەڵەبجە لەگەڵ ئەوەی کارەساتێکی ئێجگار گەورەیە کە بەسەر گەلی گورد داهات هاوکات کارەساتێکی جیهانییەو بە تاوانێکی دژی مرۆڤایەتی لە قەڵەم دەدرێت، لە بابەتی هێرۆشیما و ناکازاکی، بە جیاوازییەک ئەو کەسانەی کارەساتی هێرۆشیما و ناکازاکیان ئەنجامدا دەوڵەتێکی بیانی بوون،  بەڵام ئەنجامدەرانی تاوانکەی هەڵەبجە لەلایەن کەسانێکەوە بوو خۆیان بە خاوەنی ئەم وڵاتە دەزانی،  ئەنجامدەرانی دەسەڵاتدارانی ئەو وڵاتە بوون کە خۆیان دەیانگوت هەڵەبجە بەشێکە لەو وڵاتە(6).
6- ڕاپەڕینی 1991
 حکومەتی عێراق لەسەر هەمان ڕێبازی دوژمنکاری رابردووی خۆی بەردەوام بوو کە بووە هۆی دەستدرێژکارییەکی نوێ ئەویش پەلاماردانی وڵاتی کوێت بوو هەلگیرسانی شەڕی نێوان عێراق و کوێت و داگیرکردنی بە مەبەستی لکاندنەوەی بە عێراق وەک پارێزگای نۆزدەیەم کە دووەمین شەڕی کەنداو و لە ئەنجامدا تێکشکانی هێزەکانی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی لێکەوتەوە، لە کاتی شەڕ بەتایبەتی کاتی تێکشکانی هێزەکانی عێراق لە جەنگی دووەمی کەنداو هەڵێکی تازە بۆ ڕاپەڕین لە بەر دەم خەڵکی عێراق بە گشتی لە ناوچ جیاوازەکانی عێراق و بەتایبەتی لە کوردستان رەخساند هێزەکانی گەلی کوردستان رەخساند هێزەکانی گەلی کوردستان توانیان تا ناو کەرکووک بەر و پێش بڕۆن جلەوەی کار و دەسەڵات بگرنە دەست، بەڵام مەخابن جارێکی تر زلهێزەکانی  جیهان یارمەتی دەر نەبوون و لەبەر بەرژەوەندییەکانی هەمیشەیەیان (  کە ئێستا نامانەوێت باسیان لێوە بکەین) بەڵام وەرگرتنی  دەسەڵات لە لایەن شیعەکان مەترسییەکی گەورەی بۆ وڵاتە  زلهێزەکان بە تایبەتی ولایەتەیەکگرتوەکانی ئەمەریکا هینا ئاراوە چونکە ئەوان  تەجروبەیەکی ترسناکیان لە وەرگرتنی جلوەی دەسەڵات لەلایەن مەلاکانی شیعە لە ئێران هەبوو، شکستی هێزەکانی بەعسی عێراق و گەڕانەوەیان لە شەڕ سەرکووتکردن و کۆمەڵکوژییەکی تری بە دواداهات شیعەکان لە باشوور و جەماوەری راپەریو لە کوردستان لە  ئەنجامدا سەدان هەزار لە خەڵکی بێ دیفاعی کوردستان ئاوارەوە و دەربەدەر بوون و کۆرەوە ملیۆنیەکەی ساڵی 1991 لێ کەوتەوە بۆ سەر سنووری ئێران و تورکیا  و سەدان سنووری خەڵکی کوردستان لە شارەکان دەسگیر و بێ سەروشوێنی کران کەتاکو ئێستا چارەنووسی  زۆربەیان نادیارە و ژمارەیەکی زۆر لە منداڵ و ئافرەت و پیر و پەککەوتە لەم ڕێگا سەخت و دژوارە لە برسیەتی و سەرما و دوری ڕێگا گیانیان لە دەستدا و ئەمەریکا سەر ڕای ئەوەی لە  سەرەتادا  بانگەوازی رای ئەوەی لە هەموو ناوچەکانی عێراقدا دەکرد بۆ راِپەرین لە دژی حکوومەت دواتریش نەتەنیا راوەستابوو و تەماشای دەکرد کە چۆن رژێم خەڵکی راپەڕیوی شارەکانی ناوەڕاست و باشوور و کەرکووک و شارە کوردییەکانی قەتڵ و عام دەکرد بەڵکو یارمەتیشی دەدا بەپێی زانیارییەکان بۆ بەکار هێنانی هەلکۆپتەرەکانی بۆ لێدانی خەڵکی راپەریوو، ئەمە لە کاتێکدا لە ڕێککەوتنامەی سەفوان لە نێوان سەر سنووری عێراق – کوێت، مۆر کرابوو کە نابێ عێراق هێزی ئاسمانی بەکاربێنێت، جێگای ئاماژە پێکردنە کە لەم میانەیش گرۆپی بەر هەڵسکارانی ئیرانی( سازمانی موجاهیدینی خەلق) دەستێکی  باڵیان هەبوو کە کوشتن و پێ  سەرشوێن کردنی خەڵکی عێراق بەگشتی و کوردستان بەتایبەتی کە بەدەیان چیرۆکی دڵتەزێنی لیکەوتەوە(7).
ئەمانە سەرجەم ئەو کردە سەربازییەکان کە رژێمی بەعس ئەنجامی  داون بەرامبەر بە خەڵکی سڤیلی   کوردستان جگە  لە دیاردەکانی گرتنی بەتاک و رەشبگیری(اختتافات قێری) و کۆچ پێکردنی زۆرە ملێی گوندنشینەکان و وێرانکردنی سەدان سیاسەتی بە عەرەب کردنی زۆرە  ملێی کوردەکانی کەرکووک و خانەقین و شەنگار و شوێنەکانی تر بە  مەبەستی بە تەعریب کردنی ئەو ناوچانە لە ماوەی نێوان(1968 تا 2003)  دیاردەی ئاشکرای جێبەجێکردنی  جینۆسایدن کە رژێمی عێراق کردوونی کە  بەپێی برگەکانی  پەیماننامەی نێودەوڵەتی ساڵی 1948 بە کردەی جینۆساید دەدانرێن، بەڵام مەخابن رێکخراوەکانی مافی مرۆڤ و میدیا جیهانییەکانی ئەو سەردەم بێ میدیا جیهانیەکانی ئەو سەردەم بێ دەنگ بوون و وتەیان نەکرد تاکو بەهاری ساڵی (1991) پەردە لەسەر تاوانەکانی رژێمی بەعس هەڵدرایەوە و ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ و میدیا جیهانییەکان هەوڵیاندا کارەسات و ئازار و مەینەتییەکانی گەلی کوردستان بە گەلانی جیهان و حکومەتەکانیان رابگەیەنن، بە پشت بەستن بە هەزاران بەڵگە و دیکۆمێنتی نوسراو بینراو بیستراو کە  بەردەستی خەڵکی کوردستان و ڕێکخراوەکان کەوتبوو وەک ئەو(14) چواردە تەن بەڵگەنامەیەی لە زانکۆی هاڤارد لە ئەمەریکا پارێزراوە وتوێژینەوەی زانستی لەسەر دەکرێ، هەروەها پاش پرۆسەی ئازادی عێراق دۆزینەوەی سەدان گۆڕی بە کۆمەڵ و کە زۆرەبەیان خەڵکی ناوچە گوندنشینەکانی کوردستانن، ئەمە جگە لەو هەموو ئاسەوارە دیارانەی کە بەسەر خەڵک و خاکەکەی بە روونی بەدی دەکرێن.
1- بەڵگەنامەی فەیلییەکان
2- راپۆرتی وەزارەتی مافی مرۆڤ لە سەر گۆڕی بە کۆمەڵی بارزانییەکان- بەڵگەنامەی قەتڵوعام کردنی بارزانییەی.
3- بالیسان: گوندێکی گەورەبوو، تانسیانی(1987) نزیکەی(250) ماڵ دەبوو نزیکەی(1750) کەسی تیادا دەژیان، چوار مزگەوت و قوتابخانەیەکی  سەرەتایی و یەکێکی  ناوەندیشیی تیادا بوو(12) میل  لە رۆژهەڵاتی شەقلاوە دوورە، شێخ  وەسانیش گوندێکی بچووکترە  لە بالیسان و نزیکەی(150) ماڵێک بووە و دەکەوێتە  باکوری رۆژهەڵاتی شەقڵاوە، لە دەوروبەری ساڵی 1983 دا دۆڵی بالیسان بوبە  ناوچەی قەدەغەکراو بە هەموو  شێوەیەک ئابلۆقەی خرابووە سەر و هێزی ئاسمانی عێراقیش بەردەوام هێرشی دەکردە سەر.
4-  بەپێی ئەو ئامارانەی کەلە  ئەنجامی کیمیابارانکردنی دۆڵی بالیسان و شێخ وەسان  و گوندە دراوسێکانی خەملێنراون وامەزندە دەکرێت کە لە بالیسان(24) کەس کوژراوبن و لە گۆڕێکی بە کۆمەڵی گوندەکە دانێژراون و لە گوندی شێخ وەسانیشدا(110) کەس کوژران و گە زۆربەیان منداڵن و نزیکەی(66) کەسیش بریندار و بێسەر و شوێنکراون، بڕوانە رۆژنامەی کوردستان نوێ(69) 17/4/1992).
5- بۆ زانیاری زیاتر لە سەر ئەم هێرشانە بڕوانە(MEW) چەرچاوەی پێشوو، لاپەڕەکانی(139 تا 160).
6-  هەڵەبجە شارۆچکەیەکی کوردنیشینی قەلەَباڵغ بوو و بازاڕێکی بازرگانی گەرمی هەبوو، ژمارەیەک دام و دەزگای حکومەتیشی تێدابوو، ژمارەی دانیشتوانی لەبەر ئەوەی دێهاتنشینێکی زۆری بۆ راگوێزرابوو لە نێوان 40تا 60 هەزار کەس زیاتر بوون، بەر لە کیمیار بارانکردنەکە رژێمی عێراق وەک تۆڵە کردنەوەیەک لە پشتگیری جەماوەری ئەم شارۆچکەیە بۆ هێزی پێشمەرگەی کوردستان لە مایسی 1987 هەردوو گەرەکی کانیشقان و مۆردانەی تەخت کرد، ئەم شارۆچکەیە چەند میلێک لە سنووری عێراق و ئێران دوورە.
7- بەڵگەنامەکانی رژێم کەپاش پرۆەی ئازادی عێراق پرۆسەی ئازادی  عێراق دەست کەوتووە.


ئه‌رشيفى ماڵپه‌ڕى كۆنى وه‌زاره‌ت