العربية | English






        
لیستى سه‌ره‌كى
Skip Navigation Links
ماڵپه‌ڕ
ده‌رباره‌ى وه‌زاره‌تExpand ده‌رباره‌ى وه‌زاره‌ت
هه‌واڵ و چاڵاكیExpand هه‌واڵ و چاڵاكی
ئامار و توێژینه‌وهExpand ئامار و توێژینه‌وه
سكاڵای کەسوکاری شەھیدان
دادگای باڵای تاوانه‌كان
دۆكيۆمێنت
لێژنه‌ى باڵاى جينۆسايد
كتێبخانه‌
گه‌له‌ری‌Expand گه‌له‌ری‌
به‌سته‌ر
په‌يوه‌ندى
مارشی ئه‌نفال
راپۆرتی‌ چالاكییه‌كان

راپۆرتی كاروچالاكییه‌كانی به‌رێوبه‌رایه‌تی گشتی دهۆك له‌ ماوه‌ی شه‌ش مانگی یه‌كه‌می ساڵی 2012


Anfal minister steps up efforts on international recognition of Kurdish genocide during London-Hague visit


هه‌لی دامه‌زراندن لە وەزارەتی کاروباری شەهیدان و ئەنفالکراوان


شوینی گۆرە بەکۆمەلە هەلدراوەکانی عراق لەسەر نەخشەی زیندوی گۆگل


نەخشەی شالاوەکانی ئەنفال
 
تراژیدیای هەڵەبجە لەسەر ئاستی نێوخۆ و نێودەوڵەتی


د. سالار حەمەسور باسیرە
مامۆستا لە کۆلێجی زانستە سیاسیەکان

پێشەکی

1)      نەبرینداری و نەخوێن لەسەر جەستەی کوژراوەکان دەبینران

2)      ململانێی نێوان حکومەتی ئەمریکی و ئەڵمانیا سەبارەت بە چەکی کیمیاوی عێراقی

3)      هەڵَوێستی کاربەدەستانی ئەڵمانیا

4)      لیستی ناوی  هەندێ لە کارگە ئەلمانیەکان

5)      دادگایی نەکردنی کارگە لێپرسراوەکان

6)      ئەڵمانیا  و ئیسرائیل

7)      ئەڵمانیا و ئاوشپیتس

8)      ئەڵمانیای رۆژهەڵات و حکومەتی مۆسکۆ

9)      بەکارهێنانی چەکی کیمیاوی لە ڤێتنام

10)  کۆنگرەکەی  پاریس

11)  پرۆفیسۆر هێندریکس سەرۆکی یەکەم وەفدەکەی  U  N بەم شێوەیە باسی گەشتەکەی هەڵەبجەی بۆ کردم

12)  ئەنجامی لێکۆڵینەوەی وەفدەکەی UN

13)  دوو تراژیدیاکە و یاساکانی مافی مرۆڤی رێکخراوی نەتەوە یەکگرتوەکان

 


پێشەکی
خوێنەری بەرێز: لەبەر ئەوەی کارەساتی جینۆساید کە ئەنفال و کیمیاباران دوو نمونەی ئەم تراژیدیایەن بەرامبەر  نەتەوەیەک ئەنجامدراوە لەخاکی نیشتمانی دێرینی خۆی و، مەبەست لێی سیاسەتی قڕکردن و گۆڕینی سیمای نەتەوەیی کورد بووە. هەروەک ئاشکرایە جگە لەهەڵەبجە زۆربەی ناوچەکانی تری کوردستان بەر شاڵاوی چەکی کیمیاوی کەوت، بەڵام هۆی ناوهێنانی هەڵەبجە بەم زەقیە نەک هەر لەبەر ئەوەیە زۆرترین قوربانیانی ئەم چەکە کوشندەیە لێرەدا بەدیدەکرا، بەڵکو هەڵەبجە بووەتەسیمبۆلێکی مێژوویی بۆ جەنگی کیمیابارانی رژێمی  عێراق دژ بەگەلی کوردستان و هەروەها لەسەر ئاستی نێودەوڵەتیش خاوەنی ناوێکی تایبەتەبۆخۆی. ئەم کارەساتە مێژووییە بە تەنیا یادکردنەوەی بەس نییە و هێشتا کاروانێکی دوورودرێژی پێوەبەندە. پێویستە لەسەر ئاستی ناوخۆ و نێودەوڵەتی لێکۆڵینەوەی تایبەتی بۆبکرێت و ئەم ئەرکەش بە پلەی یەکەم کەوتۆتە سەر شانی ئێمەی کورد. پێویستە لە کوردستان و لەسەنتەری وڵاتێکی ناوەڕاستی ئەوروپای رۆژئاوادا لەسەر ئاستی فەرمی ئەنستیتوی لێکۆڵینەوەو ئەرشیف و بەشی مۆزەخانە و کاری یاسایی بۆ بکرێت ، ئەم ئەرکە پێویستیەکی مێژوویی ونەتەوەییە. هەڵەبجە و ئەنفال، مەلەف و چەکێکی  سیاسی گەورەیە بە دەست کوردەوە، و جگە لەوە مێژووی چەوساندنەوە و سیاسەتی قڕکردن بەرامبەر بەکورد نیشانی جیهان دەدات کە لەلایەن رژێمێکی دڕندەوە ئەنجام دراوە وئێستا کەوتوتە ناو قەفەسی دادگاوە.

 

 

 

 


1
نە برینداری و نە خوێن لە سەر جەستەی کوژراوەکان دەبینران
لەمانگی 1/1988 پسپۆری رێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان د. (ULRICH JANOBERSTEG)گەشتی ئەو ناوچانەی کرد لە کوردستانی عێراق بەر چەکی کیمیایی کەوتن، بەواتا پێش روداوەکەی هەڵەبجە بەدوو مانگ. د. ئولریش بەرامبەر بەبەشەکانی میدیا بەم جۆرە هەستی خۆی دەربڕی و وتی:
"ئەم وێنانەم هەرگیز لەبەر چاو لاناچن".
گروپێک لە رۆژنامەوانی بێگانە کە دوای روداوی کیمیاویەکە لە ئێرانەوە دەچنە هەڵەبجە سەبارەت بە کوژراوەکانی گازی ژەهراوی بەرامبەر بە گۆڤاری ناسراوی هەفتانەی ئەلمانی (شتێرن)لەبەرواری 30/3/1988 دەڵێن:

"نە برینداری و نەخوێن لەسەر جەستەی ژنان و پیاوان و منداڵان دەبیندرێ کە هێشتا لەسەر شەقام و کۆڵانەکان  و لەناو ماڵەکاندا کەوتون. مردوەکان رەنگێکی سەیریان لێ نیشتوە،چاوەکانیان دەڕواننە بۆشایی، لیکێکی سپی لە دەمیان هاتۆتە دەر و گەنجەکانیان رەق بوون لە شەڕی مان و مردندا...".

رۆژنامەنوسی گاردیانی  لەندەنی دێڤید هیرست دەنوسێ:
"هەندێکیان هێزی ئەوەیان تیامابوو خۆیان بگەیەننە دەرگای دەرەوەی ماڵەوە،و دوای چەند هەنگاوێک ئیتر هێزی ئەژنۆیان لەکار کەوتبوو، دایکێک هەر هێشتا باوەشی بە منداڵەکانیدا کردبوو، پیاوێکی پیر هەوڵی دابوو کوڕە ساواکەی بە جەستەی خۆی بپارێزێت...".
ئەمانە هەمووی ئەوەی نەهێنا دڕندەیەکی وەک سەدامی پێ بدەن بەدادگای نێودەوڵەتی

(2)
ململانێی نێوان حکومەتی ئەمریکی و ئەڵمانیا سەبارەت بە چەکی کیمیاوی عێراقی
حکومەتی ئەڵمانیا بە لایەنی کەمەوە لە سالی 1983 وە زانیاری لە لایەن حکومەتی ئەمریکیەوە هەبووە کە حکومەتی عێراق بە یارمەتی چەند کارگەیەکی ئەڵمانیای رۆژئاوا گازی ژەهراوی (چەکی کیمیاوی – ژەهری تابون)دروست دەکات. سی ئای ئەی (CIA) کاتی خۆی وەزیری ئابووری ئەو سەردەمەی ئەڵمانیا لە ئەمریکا (Bengeman)لەم مەسەلەیە ئاگادار کردبۆوە کە هەواڵەکە بگەیەنێت بە حکومەتەکەی خۆی. دوای ئەوەی کە حکومەتی ئەڵمانیا هەڵوێستی نیشان نەدا، دواتر موخابەراتی ئەمریکی ئەم زانیاریانەی گەیاندە دامودەزگاکانی راگەیاندن. لە بەهاری ساڵی 1984 رۆژنامەی (نیۆرک تایمز) ئەم هەواڵەی بڵاو کردەوە کە بە تایبەت دوو کارگەی ئەلمانی (کارل کۆلب/گیلۆت گلانت)لە ناوچەی درای ئایش لە هەرێمی (هێسن) لە نزیک شاری فرانکفۆرتی ئەڵمانیای رۆژئاوا بە چاو داخستنی حکومەتی ئەڵمانی لێی کە لەماوەیەکی دوو ساڵیدا دامودەزگای موختەبەر و زانیاری و کەرەسەی پێویستیان بە حکومەتی عێراقی فرۆشتووە و بۆیان گواستۆتەوە بۆ عێراق و بۆیان دامەزراندوە، گوایە بۆ دروست کردنی مەوادی لەناو بردنی مێرووی دژ بە کشتوکاڵ. بۆ ئەم مەبەستە کۆمەڵێک لە شارەزایانی ئەڵمانی لە عێراق کاریان کردوە، و بەم هۆیەوەحکومەتی عێراقی بەعس توانیبووی چەند گازێکی ژەهراوی دروست بکات و بیکاتە چەکێکی کوشندەی بە کۆمەڵکوژی نێودەوڵەتیی قەدەغە کراو. لەناو ئەم گازانەدا (تابون) کە ئەڵمانەکان خۆیان لە سالی 1936 دۆزیانەوە و دروستیانکرد و لە جەنگی یەکەمی جیهانی دا بەکاریان هێنا کە کۆمەڵێ ئەنجامی کوشندەی بەدوای خۆیدا دروست کرد.

رۆژنامەی نیۆرک تایمز لە 30+31/3/1984  دووبارە لە مەسەلەکەی کۆڵیبۆوە. سەرچاوەی زانیارییەکانی نیۆرک تایمز دەگەرێتەوە بۆ (پێنتاگۆن)وەزارەتی بەرگری ئەمریکی و هەروەها بۆ وەزارەتی دەرەوە و دەزگای سیخوڕی ئەمریکایی. لە رۆژی دوایدا  هەواڵی دروستکردنی ئەم چەکە
ترسناکە لە رۆژنامەی (فرانکفورتەر ئەلگەماینە تسایتونگ)ی بەناوبانگی ئەڵمانی بڵاوکرایەوە، و تێیدا کێشەو بابەتەکە باسکرابوو کە لایەنی ئەمریکی پێشتر چەند جارێک بە گرنگیەوە بە رێگای سلکی دیپلۆماسی ئەم زانیاریانەیان گەیاندوە بە حکومەتی ئەڵمانیای فیدراڵی، بەڵام جدیەتی مەسەلەکە لەم لایەنەوە پشتگوێ خرا.
رۆژنامەی رۆژانەی ئەڵمانی (تاتس،TAZ )کە لە شاری بەرلین دەردەچێت لە هەمان رۆژدا باسەکەی بەم شێوەیە درێژە پێدابوو:

"پەیوەندی دەزگای سیخوڕی ئەمریکی بە ئەڵمانیاوە سەبارەت بەم کێشەیە دیارە پەیوەندی بەوەوە هەیە کە بە پێی راپۆرتێکی رۆژنامەی (لۆس ئەنجلس تایمز) حکومەتی ئەمریکی بیەوێ فرۆشتن و ناردنی کەرەستەی کیمیاوی بۆ عێراق و ئێران قەدەغە بکات کە بۆ دروستکردنی گازی (زێنف)و چەکی تری کیمیاوی دەتوانرێ بەکار بهێنرێ. ئەو مەوادە کیمیاویانەی کە ئێستا(ئەو کاتە-نوسەر)بە بێ کێشە و گیروگرفت  دەتوانرێ بنێردرێنە دەرەوە پێویستەلەلایەن ئەو کارگانە ئیتر داوای  روخسەی بۆ بکرێ، بۆ رێگادان بە ناردنە دەرەوەیان بەڵام ناوی جۆری مەوادەکان نەهێنرابوون. بە پێی شارەزایان پێنج، یان شەش مادەن کە ئاسایی ترسناک نین، بەڵام لە پەیوەندی و تێکەَڵاو کردنیان و بەکار هێنانی هاوکێشەی خۆی دەبنە چەکی کیمیاوی مەترسیدار و کوشندە.

بە شەش ڕۆژ دوای نووسینەکەی رۆژنامەی نیۆرک تایمز گۆڤاری شپیگلی ئەڵمانی (SPIEGEL)لە 6/8/1984 دەنوسێت:

"یەکەم جار موخابەراتی ئەمریکی ئەم زانیاریانەی لە مانگی سێ دا گەیاندە رای گشتی. ئیتر لەم کاتەوە ئەمریکا و ئیسرائیلیەکان پاڵەپەستۆی خۆیان لەسەر حکومەتی ئەڵمانی پترتر کرد کە رێگا بە فرۆشتن و ناردنی ئەو مەواد و کەرەستە لەم دەزگایانە نەدات بۆ عێراق کە بەرەسمیی گوایە بۆ دروستکردنی مەوادی پارێزگاریکردن لە رووەک بەکاردەهێنرێ.موخابەراتی ئیسرائیلی (موساد) بە پاڵپشتی
وێنەی سەتەلایت و زانیارییەکانی حکومەتی ئیسرائیل خۆی بە تەواوی دڵنیابوون کە عێراق بە یارمەتی ئەم مەوادانە چەکی کیمیاوی دروستدەکات.
لە مانگی 5/1984  تەنانەت  لێپرسراوانی موخابەراتی (CIA)هاتنە وەزارەتی ئابوری ئەلمانیا لە شاری (بۆن- دویسدۆرف)بۆ ئەوەی گومانەکەیان لەسەر رۆشنایی عەرزێکی (وێنە و دەنگ) بە پراکتیک بخەنە بەردەم ئەمریکیەکان ئەو زانیاریەیان خستە روو کە کارگەی گازی ژەهراوی لە سامراء/عێراق شەش قات بۆ ژێرزەوی قوڵە...کەچی ئەم بەڵگە و زانیاریانەش لە زۆر خاڵدا بۆ ئەلمانەکان بە هێند وەرنەگیرا و ئەم گوناهبار کردنانەیان رەتکردەوە. دوای هەوڵ و سەلماندن و رونکردنەوەیەکی تری زۆری زانستیانە وەزیری ئابووری ئەلمانیا سکرتێرێکی دەوڵەتی راسپارد کە ئاگاداری ئەو  کارگانە بکات بەڵکو ئارەزومەندانە خۆیان دەست لەم فرۆشتن و ناردن  و   بازرگانییە هەڵبگرن بۆ عێراق، بەڵام سەرکەوتو نەبوون لە داواکاریەکەیاندا. وەزارتی بەرگری و وەزارەتی دەرەوە و موخابەراتی ئەمریکی لەم بەروارەدا  قەناعەتیان وابوو کە عێراق لە چەند هەفتەیەکدا دەچێتە بارودۆخێکی ئاوها کە بتوانێت بە گازی ژەهراوی، یان باشتر بلێین بە چەکی کیمیاوی هێرش بکاتە سەر سوپای ئێرانی".

ئێرانیەکان لەو دواییەدا ماسکی دژ بە هەڵمژینی گازی ژەهراویان لە شەڕدا بەکاردەهێنا، بەڵام هێزی پێشمەرگەی کوردستان و خەڵکی مەدەنی کورد بە هۆی بێ توانایی و بێ دەرامەتی و بێ کیانیی تەسلیم بە واقعی کوشتن و خنکاندن ببۆوە بەرامبەر بە ژەهر و چەکی  کیمیاوی رژێمی بەعس. لە 1984 – 1986 حکومەتی عێراقی 133 جار چەکی کیمیاوی دژ بە ئێرانیەکان بەکار هێنا کە بوە هۆی بەلایەنی کەمەوە کوشتنی (50) هەزار سەرباز. لە پرسیار و وەڵامدا حکومەتی عێراقی وتبوی کە ئەمانە ئەم مەوادی کیمیاویانەیان بۆ قڕکردنی مێش و مەگەز کریووە. لە ساڵی 1981/1982 بە گوێرەی زانیاری موخابەراتی ئەمریکی، رژێمی عێراق بەبڕی  (10ملیۆن) مارکی ئەڵمانی لە کارگە و دامودەزگادا بەکاربرووە گوایە بۆ مەبەستی لەناو بردنی مێش و مەگەز لە کاتی بەرگرتن و بەرهەمی خورما بەکارهێنراون. لەهەمان کاتدا عبدالرزاق الهاشمی  باڵیۆزی ئەو کاتەی عێراق هەمان قسەی دوبارە دەکردەوە. بڕوا نەبون بە قسەکانی حکومەتی عێراق لەوەشدا بوو کە هەر حکومەتەکە خۆی بە پەرۆش نەبووە بۆ مەسەلەی کشتوکاڵ و دواڕۆژی جوتیاری عێراقی، بەڵکو بەهۆی شەڕی ئێران و ئۆپۆزیسیۆنی شیعە بەدەیان  هەزار دارخورمای لە خواروی عێراق بڕییەوە و، بە نەخشە هۆڕەکانی وشک کرد و سەرقاڵی هەڵتەکاندنی ئابووری کوردستان و وێرانکردنی  هەزاران لەگوندەکانی بوو. هەروەها سەرقاڵی نەخشەی لەناو بردنی ژینگەی کوردستان و، ژەهر کردنە ناو کانیاوەکانی و سەر بە چیمەنتۆ داپۆشینیان  و  بِرینەوەی دارودرەختی وڵاتەکە و کردنی مەوادی کیمیاوی بووپێیاندا.
                                       
(3)
 هەڵوێستی کاربەدەستانی ئەلمانیا
دوای هێنان و بردنێکی زۆر کێشەکە لە 12/4/1984 خرایە بەردەم پەرلەمانی ئەڵمانیا (بوندس تاڤ).ئەندامی پەرلەمانی سەر بە پارتی سۆشیال دیموکرات(ڤێنسل)کە ئەو کاتە لەئۆپۆزیسیۆندا بوون خۆی شارەزا و لێپرسراوی ئەم بوارەیە، سەبارەت بە کێشەکە کۆمەلە پرسیارێکی ئاراستەی (د. مێرتس)وەزیری دەولەی پارتی دەسەڵاتداری ئەو کاتە کرد (پارتی یەکێتی مەسیحیە دیموکراتەکان) کە بە ناوی حکومەتەکەیەوە هەلَِوێستی رەسمی دەربریِ. لەبەر دورودرێژیی وتووێژەکە تەنیا سەرنجێکی کورتیم تێدا هەڵبژارد کە بریتیە لە:
پرسیاری (ڤێنسل بۆ د. مێرتس):ًًَُ"ئایا بە کاردانەوەیەکی گونجاوی نازانیت کە لەبەر بەرژەوەندی و ئابڕووی ئەلمانیا لەبەردەم رای گشتیدا،و هەروەها لەپێناو قەدەغە کردنی بەکار هێنانی چەکی کیمیاوی ، کە لێرەدا حکومەتی ئەلمانی مۆلەتی ئیقامە لە  کارگە  ئەلمانی و بیانییەکانی دروستکەرانی فرۆکەی سەربازیی بۆ عێراق لە ئەلمانیا و فرۆکەوانە عێراقیەکان کە ماوەیەکە بۆ فێربوونی پیشەکەیان لە کارگەیەکی گەورەی ئەلمانیان بسەنێتەوە هەتا  کاتی دڵنیا بوون لەوەی کە عێراق دووبارە پەنا نەباتە بەر بەکار هێنانی چەکی کیمیاوی نێودەولەتی قەدەغە کراو"؟

وەڵامی د. مێرتس:"کاک ڤێنسل ئەمەی تۆدەیڵێت بە واتای سزادان دەبەخشێت.من ئەم شتە بە باش و گونجاو نازانم".بە گوێرەی قسەی وەزیری دەوڵەت ئەم کارگانە لە ناوەراستی هەفتاکانەوە لەم جۆرە کەرەستە و مەوادانە بە عێراق دەفرۆشن. کێشەکە دیارە دەبێت بەم جۆرە بوبێت: دوای ئەوەی کە حکومەتی ئەمریکی بە رێگای دبلۆماسی هیچیان چنگ  نەکەوت بەرامبەر بە ئەلمانیا، و کارگەکیمیاویەکانی عێراقیان ئەوەندە بە مەترسیدار  لە قەڵەمدا کە دواتر پەیوەندیان بە هاوپەیمانەکانیانەوە کرد بۆ کاریگەری  دروستکردن بەهەمان ئاڕاستەی  ئەمریکیدا. ئەلمانیا کوتوپڕ بەخێرایی کەوتە کردار نیشاندان هەرچەندە هەمیشە و دووبارە دەیگوت ئەو مادانەی کە ئەم کارگانە دەینێرن (کارل کۆلب/گیلۆت گلانت) هیچی بۆ دروستکردنی چەکی کیمیاوی ناگونجێن و بۆ مەبەستی پێداویستی روەکین کەچی لە 15/5/1984 لە یاساکانی دەرەوەی ئابووری ئەلمانیا لەبواری عێراقدا ناردنی پێنج مەوادی کیمیاوی لەم جۆرانەی  قەدەغە کرد کە بۆ دروست کردنی چەکی کیمیاوی بەکار دێن. هۆڵەندە و وڵاتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا  فرۆشتن و ناردنی 8-11 مەوادی لەم  جۆرەیان بۆ عێراق قەدەغە کرد. 

دواتر لە 6/8/1984 حکومەتی ئەلمانی مۆلەتی ناردنە دەرەوەی چەند دەزگایەکی کیمیاوی تری قەدەغە کرد. بەڵام لە دوایدا دەرکەوت کە کارگەکان ئەم جۆرە کەرەستە و مەوادانەیان بە رێگای ناردنی بۆ دەوڵەتَێکی تر و بە ناوی فرۆشتنی بە شوێنی تر و لەوێوە بەرێگای سێیەمەوە نێردراون بۆ عێراق هەروەک ئەوەی کە بۆ لیبیایان ناردبوو، ئەمەش بوە کێشەیەکی گەورەی نێوان ئەلمانیا و ئەمریکا. ئەوە بوو حکومەتی ئەمریکی بۆردومانی ئاسمانیی ئەو شوێنانەی کرد لە لیبیا کە ئەم دەزگا نهێنیانەی تێدا دروستدەکران  لە رەبتە.بە رێگای چاودێری سەتەلایت بە تایبەت حکومەتی ئەمریکی نهێنیەکانی لیبیا و عێراقیشی بەباشی دەزانی و لە نزیکەوە بەدوای مەسەلەکەوە بوو.

ئەمرۆکە ئەو ئۆپۆزیسیۆنەی دوێنێ لە حیزب و لە بەشەکانی راگەیاندنی ئەڵمانیاسەر، یان نزیک بە خۆیان کە بە توندی و رەخنەگرانەوە کە تەنیا وەک راگەیاندن باسیان لێوە دەکرد ئێستا کە دەسەڵاتیان گرتۆتە دەست  هەتا ئەمرۆ بە هیچ شێوەیەک باس لەم مەسەلەیە ناکەن و مەلەفەکەیان داخستوە، هەروەک ئەوەی کە هەتا لە ئۆپۆزیسیۆندا بوون پێویستیان بەو سیاسەتە هەبوبێت بۆ بەرژەوەندیەکی تایبەتی سیاسی و حیزبی و مەبەستی هەڵبژاردن. پەرلەمانی ئەلمانیا لە مانگی 3/2002 دا قایل نەبوو بە وەرگرتنی یاداشتنامەیەک سەبارەت بە تاوانبارکردنی کۆمەلێک لەو کارگەو دەزگایانەی کە بەزانیاری حکومەتی ئەلمان خۆی کەرەسەوپێداویستی دروستکردنی چەکی کیمیاویان بە رژێمی عێراقی فرۆشتبوو. داوا کردنی  قەرەبووی زیانەکانی قوربانیانی کیمیاباران  لە حکومەتی ئەڵمانیا رەتکرایەوە و نەکرایە جێگای باسیش .

(4)
لیستی ناوی  هەندێ لە کارگە ئەلمانیەکان
دەمێکە شتێکی نهێنی نییە کە ئەم کارگە و دەزگا ئەلمانیانەی لێرەدا ناویان دەهێنم بەشداری فرۆشتن و ناردنی زانیاری و کەرەسە و دروستکردنی دەزگای چەکی کیمیاوی بوون بۆ عێراق: ئەمانە ناوی بەشێکی زۆر کەمی بانق و کارگە ئاشکرا بوەکان:

Preussag AG
Hauptsitz: Leib، 3
Filialen: 2
Kanalstr.   103
1000 Berl . in 47
Tel. 030/6  60 00 10
                                                                                                                                       کەرەسەو پێویستی ئاوی دابین کردوە

Messerschrnitt E)ِlkow
8012 Ottobrunn            Blahm Postanschrift: Postfach
1000 Münt 1109
Gildemeister Projecta
Postfach 110180
 4800 Bielefeld 11        Tel. 05205/751 -0

Karl Kolb GmbH lrn Steingrund 3
6072 Dreieich Buchschlag Tel. 06103:6530
بەرێوەبەر و سەرۆکی کارگەکە:    Herr Backfisch

                                          بانکی ئەلمانی کە بەشداربووە لەخەرجی پرۆژەکەداDeutsche Bank-                                          
Deutsche Genossenschaft


Krauskopf GmbH Leunastr. 48
2000 Hamburg 50
Tel. 040/857 46 4-66
Geschنftsführer: Reinhold Krauskopf، Adalbert Meyer

Firma Herbiger

Plato Kühn
Neustadt a. Rübenberge Landwehrstr.39
Geschäftsführer: Josef Kühn
Koordinierte das B-Waffengeschäft   دەزکای ساردکەرەوە ناردن       ِ   

Sigrna Chernie Grünwalderweg 30 8024 Oberhaching Tel. 089ro1301-0

    چەکی بایۆلۆجی        Lieferte die B-Waffen

Gewer BaYeFn Fahrzeugbau 895OK 'bestr.61
 Anton Eyerie
Liefe rte fahrbare Labors in den Irak.      ناردنی تاقیگەی سەر سکە

بەگوێرەی هەواڵەکانی ئەم دواییە کارگەی ئەڵمانی لە ساڵانی 1982   بەشدار بووە لە فرۆشتنی چەک بەهی کیمیاوی و زۆری کەشەوە بەرژێمی عێراقی ئەمە جگە لە چەندین کارگەی تری وڵاتانی دیکە بۆ نمونە هۆلەندە.

(5)
دادگا نەکردنی کارگە لێپرسراوەکان
هەتا ئەمرۆش ئەو کارگە ئەڵمانیایانە بە شێوەیەکی جدی نەدران بە دادگا و  بەر سزای توندی یاسا نەکەوتن. تەنیا دوو کارگەیان بەهۆی رای گشتی و جەختی وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا خستە بەردەم لێپرسینەوەیەکی سادە، کە بە دەگمەن پرۆسەکانیان دەبیستران. ئەمەش ئەوەندە هێنران و بران هەتا لە بیر چونەوە.یان دوای ماوەیەکی درەنگ نوسینگە و سەنتەرەکانیان دەپشکێندرێن کە هەتا ئەو کاتە هیچ مەلەفێکی تێدا نەماون و دور خراونەتەوە. هەروەک لە لیستەکەدا دەیبینین تەنانەت سەرمایەو بانکی ئەڵمان بەشدار بووە لە خەرجی وبازرگانی مادی پرۆژەکان. هەر هەمان بانک بوو کە دەستی تێکەڵ بوو لەگەڵ رژێمی رەگەز پەرستی خوارووی ئەفریقا لەسەر حیسابی میللەتی بەشی خواروی ئەفریقا. هەتا ئێستاش چەندین کارگە هەن وەک کارگەی(EG Farben)  کە لەسەردەمی رژێمی نازیەکاندا دەستیان تێکەڵ بووە لەگەڵ رژێمەکە و بەهۆیەوە دەوڵەمەند بوون و سەرمایەی زۆریان کەڵەکە کردووەو، ئێستاش لەچەندین پرۆژەی جیهانی سێ بەشدارییان کردووە. 

              (6)
ئەلمانیا و ئاوشپیتس
یەکێک لەو شێوازە بە کۆمەڵ کوشتنانەی رژێمی هیتلەر بەرامبەر بە جولەکەکاندا رەفتاری بەکاری دەهێنا بریتی بوو لە کوشتنیان بە گازی ژەهراوی (چەکی کیمیاوی). یەکێک لەو شوێنانەی ئەم قڕکردنەی تێدا ئەنجامدرا بریتی بوو لە ئاوشپیتس. ئەم ناوچەیە نازیەکانی ئەڵمانیا بە سەدان هەزار هاووڵاتی جولەکەیان بە گازی ژەهراوی تێدا خنکاند بێ گوێدانە ژن و پیاو و منداڵ و پیرو پەککەوتە . قوربانیەکان دەبوایە پێشتر جل و بەرگیان دابکەنن و پێیان دەوترا کە بۆ حەمام کردن دەبردرێن. لەکونی سەری خانەکەوە گازە ژەهراویەکەیان بۆ دەرژاندنە ناو هۆڵی حەمامەکە، یەکێک لە بیر کردنەوەی نازیەکان بۆبەکارهێنانی ئەم شێوە کوشتنە ئەوە بوو بتوانن بە نرخێکی زۆر هەرزان زۆرترین ژمارەیان لێ بکوژن. ئاخۆ هۆی ئەوە لە چیدا بێت کە مرۆڤ بتوانێت ئەوەندە درندە بێت؟  40  ساڵ لە دوای ئاوشپیتس کارگەکانی ئەڵمانیا لەژیر زانیناری و چاوپۆشینیی حکومەتی وڵاتەکەیان هەمان چەکی بۆ حکومەتی عێراق دروست کرد کە ئەنجامەکەیمان نەک هەر لە جەنگی یەکەم و دوەمی جیهانیدا بەڵکو لە هەڵەبجە و ناوچەکانی تری کوردستان و لە شەری عێراق-ئێران یشدا بینی. هەرچەندە بە تەنیا ئەڵمانیا نەبووە کە کەرەستەو پێویستییەکانی چەکی بەکۆمەڵ کوژەی بە حکومەتی عێراقی فرۆشتبێت، بەڵام ئەڵمانیا رۆڵی سەرەکی و گرنگی بینیوە تێیدا، چونکە ئەم وڵاتەبەرپرسیاریەتییەکی  گەورەی لە مێژووی کەوتە ئەستۆ، دەبوایە بە هیچ شێوەیەک بیری لەوە نەکردایەتەوە کە رێگا بدات بە فرۆشتن و ناردن و دروستکردنی ئەم چەکە کوشندەیە. ئایا بۆچی و لە پێناوی چیدا کرا؟ هەربۆیە بەرپرسیاریەتیەکی گەورەکەوتۆتە ئەستۆیان بەرامبەر بە نەتەوەی کورد، بە تایبەت بەرامبەر بەو چەند هەزار مرۆڤەی بە گازی ژەهراوی ئەڵمانی خنکێندران و زامدار بوون. ئەلمانیا چیتر ناتوانێت  کوژراوەکانمان زیندو بکاتەوە بەڵام بە لایەنی کەمەوە دەکرێ:
1. قەرەبووکردەوەی زیانەکان و درێژ کردنی دەستی یارمەتی بۆ بەجێماوە سەقەتبووەکانی چەکی کیمیاوی  کە توشی زیانی مادی وگیانی و رۆحی بوون، و هەروەها بەشدار بوونی ئەم وڵاتە لە ئاوەدانکردنەوەی شارو ناوچەکانە زیان لێکەوتووەکان و پاکردنەوەی ژینگەی ناوچەکە لە شوێنەواری ژەهر و  چەکی کیمیاوی.
2. جارێکی تر نەک هەر ئەم جۆرە چەکانە بە عێراق و بە هیچ لایەنێکی تر نەفرۆشن،بەڵکو یاسای دەوڵەتەکەیان توند بکەن کە رێگر بن لە دووبارە ناردنی ئەم جۆرە ماددە و ئامرازانە بۆ دووبارە نەبوونەوەی ئەم تراژیدیایانە. مرۆڤ دەبێت لە سەرمایە و پارە بەنرخترە. ئایا ئەگەر وڵاتێکی تر ئەوەی بەرامبەر بەئەڵمان خۆیان بکردایە چییان دەوت و چییان دەکرد؟

4. کارگە لێپرسراوەکان بدرێنە دادگاو دادپەروەرانە حوکمیان لەسەر بدرێ، بەوەی کەدەڵێن دادگا لە ئەڵمانیا دەزگایەکی سەربەخۆیە. هەر بەم شێوەیە هەموو ئەو سیاسەتمەدار و دەسەڵاتدارە حیزبی و حکومیانە بخرێنە بەردەم لێپرسینەوە کە لەسەرەتاوە ئاگاداری مەسەلەکە بوون و لەبەر بەرژەوەندی ئابووری و سیاسی چاویان لە فرۆشتن و ناردن و دروستکردنی ئەم چەکە وئەم دەزگایانە بۆ عێراق داخست کە جیهان بە چاوی خۆی ئەنجامەکەی بە روونی بینی. بێگومان ئێستاش زیندوکردنەوەی ئەم شتە لە بەرژەوەندییان نابێت. کۆمەڵێک لە دەسەڵاتداران و سیاسەتمەدارانی ئەلمانیا لە ناو هەموو  پارتە سیاسیەکان کە هەندێکیان ئەندام  پەرلەمانن و خاوەن کارگە و پڕۆژەی ئابوورین، یان پشکیان لە چەندین پڕۆژەی سەرمایەداری و کارگە و بانکدا لە ناوەوە و دەرەوەی وڵات هەیەو، کاریگەریان لەسەر سیاسەت و دروستکردن و گۆڕینی یاسا ئابووریەکان هەیە. هەندێ جار روودەدات خاوەن سەرمایە گەورەکان پارەیەکی زۆر بدەن بە کەسانێکی دەست رۆیشتوی سیاسی  کە یاسایەک بباتە ناو پەرلەمان و بە پشتگیری کردن لێی بتوانێ بیکاتە یاسا...هتد.   

(7)
ئەلمانیا و ئیسرائیل
ئەڵمانەکان لەبەردەم حکومەتی ئیسرائیلدا خۆیان زۆر بە شەرمەزار و قەرزبار نیشان دەدەن بەوەی بەرامبەرگەلی یەهود ئەنجامیان داوە. فرۆشتنی چەکی کیمیاوی لە لایەن ئەلمانیاوە بە عێراق کە پێش داگیرکردنی کوێت  رژێمی عێراقی هەڕەشەی لە ئیسرائیل پێدەکرد بەوەی نیوەی وڵاتەکەی بە چەکی کیمیاوی دەسوتێنێت و وێرانی دەکات، شوێنەواری خۆی لە سیاسەت و مێژوودا لە زۆر لایەن بەرامبەر بە ئەلمان جێدێلێت. هۆیەکەشی ئەوەیە ئیسرائیل حکومەتەو، خاوەن قەوارە و دەسەڵاتە وخاوەنی لۆبی یەهودی دەست رۆیشتوو و هوشیارە لە لە ئەوروپا و لە ئەمریکاو جیهاندا، هەروەها لە دەزگا ئابووری و سیاسی و حیزبیەکان و هەروەها لەسەر  ئاستی دبلۆماسیدا کاریگەری خۆیان هەیە.بەهۆی ئەوەی کورد خاوەنی ئەم دەسەڵات و دەزگا و توانایە نییە و بێ قەوارە و دەوڵەت و پارێزەرە (یەکنەگرتووە و یەک هەلوێست نەبووە) هەتا ئەمرۆش نەک تەنانەت داوای لێبوردن لە نەتەوەی کورد و لە قوربانیانی چەکی کیمیاوی نەکراوە کە ئەڵمانیا وچەند وڵاتێکی تر بەشی خۆیان بەرپرسیاریەتی کارەساتەکەیان دەکەوێتەئەستۆ، بەڵکوقەرەبونەوەیەکی بچوکی زیانەکانیشی نەدراوە. ئیسرائیل لە قەرەبووی ئەو جولەکانەی بەکۆمەڵ بە گاز کوژراون بە ملیارد مارکیان داوا کرد و پێیان بەخشرا . تەنانەت کاربەدەستانی حکومی و حیزبی گەورەی ئەلمانیا دەچنە ئیسرائیل و لەوێ کڵاوە بچوکە یەهودیەکەیان دەخرێنە سەر و بەرەو شوێنی یاد کردنەوەکانیان دەبەن و لەبەر دەمیاندا دەیانچەمێننەوە.

رۆژنامەنوسی ئیسرائیلی عامی ئیتینگەر لەرۆژنامەی مەعارف لەرێکەوتی 16/6/2002 دەنوسێت:

"حکومەتی ئەلمانیا بەهۆی ئەو تاوانانەی بەرامبەر جولەکە ئەنجامی داون بڕیاری دا چەند کەشتییەکی ژێر دەریایی بەناوی تکۆما دۆلفین و لۆفیتا بەدەوڵەتی ئیسرائیل ببەخشێت.دوای ئەوەی بۆ رای گشتی ئاشکرا بوو،  کە کارگەکانی ئەلمانیا دەستی هەبووە و بەشدار بووە لەدروستکردنی چەکی کیمیایی و بۆ ئەم مەبەستە هاوکاری زۆری رژێمی بەغدای کردووە بۆ دروستکردن و گەشە پێدانی چەکی کیمیایی هەربۆیە حکومەتی ئەلمانیا بریاری داوە قەرەبووی زیانەکانی ئیسرائیل بکاتەوە…".

 رۆژنامەی القدس العربی بەرۆژێک دوای راپۆرتەکەی مەعارف بەزمانی عەرەبی بابەتەکەی پەخش کردەوە.بەڵام رژێمی عێراق چەکە کیمیاییەکەی بۆی دروستکرا و بەهەزاران کوردی پێ خنکاند و بەسەر کورددا تاقی کردنەوە کەچی حکومەتی ئەلمانیا قەرەبووی زیانی لایەنێکی تر ئەداتەوە.   

(8)
هەڵوێستی ئەلمانیای رۆژهەڵات و حکومەتی مۆسکۆ
دەربارەی هەڵوێستی ئەڵمانیای رۆژهەڵاتی ئەو سەردەمەی سەر بە (معسکر الاشتراکی) من تەنیا بە یەک  نموونە باسی دەکەم :لە رۆژنامەی (NEUES DEUTSCHLAND)بە واتا ئەلمانیای نوێ کە رۆژنامەی رەسمی حکومەتی ئەلمانیای رۆژهەلات بوو لەبەرواری 18/3/1988 بابەتێکی نوسی بوو لەژێر ناونیشانی:

" سیاسەتمەدار  د. منچر ابراهیم الشاوی لە کۆماری عێراقەوە لە ئەنجومەنی وەزیرانی کۆماری ئەلمانیای دیموکراتی لەلایەن پیلی شتۆفس  پێشوازی  لێکرا". رۆژنامەکە لە یەکێک لە ستونەکانیدا دەنوسێت:
"هەردوو لایەن جەختیان لەسەر ئەوە کردوە کە هێشتنەوە و  پارێزگاریکردنی ئاشتی جیهانی، و هەموو هەوڵێک بۆ کەمکردنەوە و نەهێشتنی چەکسازی (تسلح)لەسەر رووی زەوی واتایەکی گرنگی ژیانیی هەیە بۆ دوا رۆژی سەرجەم مرۆڤایەتی...".

لێرەدا دووبارە دەمەوێت ئاماژە بۆ رێَکەوتی ئەو سەردانەی سیاسەتمەداری عێراقی بکەم لەلایەن ئەڵمانیای رۆژهەڵاتەوە کە دەگەڕێتەوە بۆ دوو رۆژ دوای تراژیدیاکەی هەڵەبجە کە نەک هەر بە یەک وشە باسی لێوەنەکراوە، بەڵکو لەو رێکەوتە پێشوازیەشیان لێکردووە. هەر لە نزیکەی هەمان رێکەوتیش هاورێ کوردەکانی کوردستانی عێراق لە گۆرەپانی سوری مۆسکۆ نارەزاییەکی ئاشتیخوازانەیان دژ بە بەکار هێنانی چەکی کیماوی لە هەڵەبجەئەنجامدابوو.حکومەتی مۆسکۆ بەشێکی ئەم برادەرانەی لە یەکێتی سۆڤیەت دەرکرد و  بەشێکی ترشیانی لە مۆسکۆ دورخستەوە. ئەمەش ئەو جیهانەیە کە کوردی بەدبەختی تێدا دەژی.

 (9)
بەکارهێنانی چەکی کیمیاوی لە ڤێتنام
"حکومەتی ئەمریکی لە شەری ڤێتنام و کەمبۆدیا گوایە چەند جۆرە مەوادێکی دژ بە مێروولەی رووەک کە هەمان چەشنی مەوادەکانی عێراقن بەکارهێنا. ئەنجامەکانی بۆ ئەم دوو وڵاتە لە راپۆرتێکی (ئەکادیمیای زانستی ئەمریکا) لە سالی 1974 خرایە بەردەست و لە راپۆرتەکەدا هاتوە کە:  نزیکەی دەیان بەڵکوسەدان ساڵ دەخایەنێت هەتا شوێنەوار و ئەنجامی خراپی ئەم مەوادە کیمیاویانە نامێنن. ئەنجامی خراپی ئەم مەوادانە بۆ سەر مرۆڤ و لەدایک بوونی منداڵی سەقەت نەک هەر بە تەنیا لە ڤێتنام بەڵکو لە ئەمریکاش لە منداڵانی سەربازێکی زۆر دەرکەوتن کە لەبەکار هێنانی ئەم مەوادە کیمیاویانە لەو وڵاتانە وەک ڤێتنام(ئیحتکاکیان)هەبووە.لە دوای ماوەیەکی دوور ودرێژ، چەندین مانگ، یان ساڵ ئەنجامەکەی بەهۆی چەند نیشانەیەکی چاوەروان  نەکراو  دەردەکەوێ. شەری ڤێتنام دوور ودرێژترین و گرانترین شەڕ بوو لە مێژووی  وڵاتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا. بۆ یەکەم جار لە مێژووی جەنگدا بە هۆی ئەمریکاوە رێژەیەکی زۆر لە (هێربیتسید)چەکێکی کیمیاوی دژ بە رووەک  بەکار هێنرا. ئەنجامەکانی بریتین لە وێرانکردنێکی درێژ خایەن لە زەوی کشتوکاڵی و ناوچەی سەوزایی و گوڵ وگوڵزار. لە 90% ی بەرنامەی وێرانکردنەکە بە ئامانجی وشککردن و وێران کردنی دارستانەکانی ڤێتنام بوون. ئامانجەکەی تری بۆ وێرانکردنی بەروبومە کشتوکاڵیەکانیان بوو. کۆچکردنی دانیشتوانان لە ناوچە کشتوکاڵیەکانەوە بۆ ئەو شارانەی لەژێر کۆنترۆڵی ئەمریکیەکان بوو دەگەڕێتەوە بۆ ئەنجامی هێرشی مادەی(هێربیتسیت)، و لەوانەیشە ئەمریکیەکان  ئەم دیاردەیەیان مەبەست بوبێت. شتێکی نهێنی نییە کە حکومەتی عێراقیش لە کوردستانی عێراق هەمان ستراتیجیەتی پەیڕەو دەکرد، بەڵام بەهۆی سەرقاڵی حکومەت بە کێشەکانیەوەو، بە هۆی راپەڕینی کوردەوە و هاتنە پێشی بارودۆخێکی نوێ حکومەتی عێراقی چیتر نەیتوانی درێژە بەو ستراتیجەی بدات لە کوردستاندا.
لە نێوان 1961 – 1971 وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بە تایبەت  لە خواروی ڤێتنام  ،(91 )تەن (هێربیتسیتی) بەکارهێناوە کە بریتین لە چەند مەوادێکی کیمیاوی جۆراوجۆر. هەندێکیان وەک (ARGNTE ORANGE)کەژەهری (SEVESO DIOXIN-TCDD)ە،کە جگە لە رووەک مرۆڤ و ئاژەلیش لە ناو دەبات.لە دارستانەکانەوە ئەم (دیۆکسین)ە چۆتە ناو  چەم و رووبارە نزیکەکانەوە کە کاری لە پێکهاتەی کیمیاوی  ماسی و چەند گیاندارێکی تری ئاوی کردووە کە دیارە لە خواردنیاندا دەتوانێت ئەنجام و شوێنەواری خراپی خۆی لە مرۆڤدا بۆ ماوەی دوور جێبهێلێت. شوێنەواری ئەم هێرشی چەکی کیمیاویە هەتا ئەمرۆکە هێشتا دیارە. هەتا گەڕانەوەی بۆ بارودۆخە ئاساییەکەی خۆی ئەو ناوچانەی لە 1 – 3 جار ئەم مەوادانەی پێدا کراوە تا نزیکەی 80 – 100 ساڵی تر کاریگەرییان دەمێنێت. لەو دارستانانەی ڤێتنام کە ئەم چەکە کیمیاویانەی تێدا بەکار نەهێنراوە  145 – 170 جۆر لە مەلی تێدا دەژین.بەڵام لە ناوچە وێران و بەر ژەهر کەوتوەکان تەنیا 24 جۆر مەلی تێدا دەژی. ئەمەجگە لە لە دایک بوونی منداڵی سەقەت،جۆری گەشە کردنی نائاسایی منداڵ لە سکی دایکیدا و نەخۆشی شێرپێنجە لە مرۆڤدا ئەنجامی بەکار هێنانی ئەم چەک و مەوادانە بووە لە ڤێتنام. سەردانی ئەو ژن و پیاوە ئەمریکیە تۆکسیکۆلۆجەی کە لەم کاتە ناوەکانیانم لەیاد نییە چونە هەڵەبجە و دوای دە ساڵ هەمان دیاردەیان لە رووی پزیشکیەوە سەلماند کە دۆکومێنتێکی گرنگە بۆ راستی بابەتەکە. ڤێتنامیەکان بۆ ئەم مەبەستە ئینستیتوی تایبەتیان بۆ دروستکردوە کە ئەم دیاردانە هەموی دەبینرێن و لە رووی پزیشکیەوە بەردەوام لێی دەکۆلرێتەوە. هەتا ئەمرۆکەش هۆی لەبارچونی منداڵ دەگەڕێتەوە بۆ ئەنجامی ئەم ماددە و چەکە مەترسدارە"   هەندێ لەم منداڵانەیان لەناو شوشەی تایبەت داناوە لە ئینستوتە پزیشکی و مۆزەخانە تایبەتەکان بۆ ئەم مەبەستە بۆ بەدۆکومێنتکردنی و بینینی لەلایەن رای گشتیەوە.


               (10)
کۆنگرەکەی  پاریس
لە 7-11/1/89 ، واتا ساڵێک دوای کارەساتەکەی هەڵەبجە کۆنفرانسێک سەبارەت بە کێشەی چەکی کیمیاوی  لە پاریس ئەنجامدرا کە چەند بریارێکیشی تێدا دەرکرا، بەڵام نەک هەر کوردێکی  کوردستانی عێراق رێگا نەدرا وەک چاودێریش بەشداری تێدا بکات ، بەڵکو هەر بە یەک وشەش باس لە عێراق نەکرا.تەنانەت رێگا لەهاوڵاتیەکی کورد گیرا کە دروشمێکی نوسراوی بە وێنەوە کردبوە ملی و بەراکردن ویستبووی خۆی بکات بەهۆڵ کۆنفرانسەکەدا.رێکخراوی یەکێتی نەتەوە یەکگرتووەکان کاتی خۆی  حکومەتی عێراقی نە لە بەکارهێنانی چەکی کیمیاوی نێودەوڵەتیی قەدەغەکراو لەکوردستان و، نە لەبەکارهێنانی لە جەنگی دژ بەئێراندا کە  دەیان هەزار سەربازی ئێرانی پێ خنکێندرا مەحکووم نەکرد.


(11)
پرۆفیسۆر هێندریکس سەرۆکی یەکەم وەفدەکەی UN بەم شێوەیە باسی گەشتەکەی هەڵەبجەی بۆ کردم
ئەم  باسەی  کەدەیخوێنیتەوە، بریتیە لەو وتووێژە ڤیدیۆییەی کە من  لەگەڵ تۆکسیکۆلۆجی بەلجیکی ئەنجامم داوە لە چوارچێوەی کۆنفرانسێک لەشاری برێمن/ئەلمانیا لەژێر ناونیشانی مافی مرۆڤ لە کوردستاندا کە بانگهێشت کرابوو بۆ پێشکەشکردنی لێکۆڵینەوەیەکی خۆی و شاندەکەی بۆ هەڵەبجە و ناوچەکانی کیمیاباران  لەکوردستانی عێراق، هەروەها لەبەشێکی ئەو وتارەی کە پڕۆفیسۆری ناوبراو لەکۆنفرانسەکەدا پێشکەشی کرد و بابەتەکەی لەپاڵ ئەوانەی تردا دواتر کرانە کتێبێک و بەزمانی ئەلمانی بڵاو کرانەوە. من کورتەیەکی زۆر کەمی هەردوو بەشەکە بەم شێوەیەی خوارەوە بۆ بەرێزتان دەگێڕمەوە:
لەدوای کارەساتەکەی هەڵەبجە رێکخراوی نەتەوە یەکگرتوەکان یەکەم وەفدی خۆی بەسەرۆکایەتی پرۆفیسۆر (Aubin  Heyndricks)ناردە کوردستانی عێراق بۆ لێکۆڵینەوە لەکارەساتەکەی هەڵەبجە و دەوروبەر. لەرۆژی دوو شەمەی رێکەوتی 11/4/1988 وەفدێکی شارەزا لەبواری پزیشکی و تۆکسیکۆلۆجیدا بەرێگای کرماشانەوەرۆیشتنە هەڵەبجە ولەژێر سەرۆکایەتی پرۆفیسۆر (ئاوبین) سەرۆکی بەشی تۆکسیکۆلۆجی لە زانکۆی ڤێنتی بەلجیکا کە لە 10-14/4/1988 خایاند بۆ لێکۆلینەوە لەم کارەساتە.پرۆفیسۆر ئاوبین بەم شێوەیە دەربارەی دوا:
"بەهەلیکۆپتەرێک لە ئێرانەوە براینە هەڵەبجە و لە رۆژی 11/4/1988 لەکاتژمێری 30:10 گەیشتینە ئەوێ بۆ ئەنجامدانی لێکۆڵینەوەکەمان. لەگەڵ خۆماندا ئامرازی پێویستیمان بردبوو، وەک جل وبەرگی تایبەت و ماسکی گاز و شتی تری پێویست بۆ کۆکردنەوەی هەندێ لە کەرەستە ژەهراویەکان بۆ بردنەوەیان لەگەڵ خۆماندا بۆ بەلجیکا. لەسەرەتادا هاتینە ناو  شارێکی تەواو بەجێهێڵراو و مردو کەبەهیچ شێوەیەک ژیانی تێدا نەمابوو.چەند سەربازێک (دیارە مەبەستی سەربازی ئێرانیە – نوسەر) و 10 پیاوی کوردی لێبوو کەلەشاخەکانەوە هاتبونە خوارێ. لۆریەکی ئێرانی لەسەر شەقامەکە بوو کەلەلایەن کوردەکانی دەوروبەرەوە بەکرێ گیرابوو پڕکرابوو لە مۆبیلیات و کەرەسەی ماڵ کەبیانباتە ناو ئێران.لەسەرەتادا لەژێر کەرەستەی خانووە رووخاوەکاندا کۆمەڵە گیانلەبەرێکمان بینی کەبۆگەنیان کردبوو ، وهەروەها لاشەی مرۆڤێک لەژێر کەرەستەی خانوەکەدا کە دەستی هاتبووە دەرێ و نینۆکەکانی شین ببونەوە.کەبەبەردەم ماڵەکاندا رۆیشتین بۆنی شتێک، مادەیەک دەهات کەبەبۆچونی من بۆنی لاشەی مرۆڤ بوو.بەگوێرەی پرسیارو زانیاریەکانی ئێمە و زانیاری یاریدەدەرێکی پزیشکیی (medicins sans frontieres)پێی وتین: کەهەتا ئەو کاتە زیاتر لە 3800 کوژراو،وزیاتر لە 10 هەزار بریندار هەبووە. بەڵام لەو بارودۆخەدا کاتەکە زۆر  کوورت بووە کەبتوانرێت سەرژمێری لاشەکان بکرێن. زۆربەی زۆری لاشەکان بەگوێرەی شەریعەتی ئاینیی نێژرابوون واتە نەسوتێندرابوون یاخود بەکۆمەل نەنێژرابوون و نەخرابوونە ژێر خاکەوە.خەڵکەکەشوێنەکانیان نیشان ئەداین و ئێمەش دەچوینە لای لاشەکان. لەکوژراوەکان و لە خۆڵی زەوی و جل و بەرگە بەجێماوەکان و قژی مردووەکان هی ژنێک، یان هی منداڵێک،و  لەپاشماوەی بۆمباکان و بەرد و رووەکە سوتاوەکان، لەهەر یەکەیان شتێکمان لێدەکردنە ناو قوتوی تایبەتەوە. هەموو کەرەستە وەرگرتووەکانمان بەباشی تۆمار دەکرد و سەریمان دادەخست بۆ ئەنجامدانی لێکۆڵینەوە دەربارەیان لەبەشی تۆکسیکۆلۆجیی لەزانکۆی ڤێنت لە بەلجیکا. لەتاران بەرێگای وەرگێری زمانەوە پرسیارمان لەدوو کچی کورد کرد سەبارەت بەچۆنیەتی روداوەکە، ئەم دوو کچە کوردە زۆر ئاسان، بەڵام زۆر بەتەواوی بۆیان باس کردین کە لەرۆژی هەینی 16/3  کەخۆیان شاهیدی کاتی بۆردومان کردنەکەن کە نیوەرۆ دەستی پێکرد و هەتا ئێوارەی خایاندبوو. 10 جار هێرشی بۆمبایی  بەهەردد جۆری گازی ژەهراوی و چەکی ئاسایی کرابوو. ئەم دوو کچە کەناوی یەکێکیان سالحە و تەمەنی  14 سال بوو، وئەوەی تر تەمەن 22 سال بەناوی لەیلا حەبیبوڵاو هەردوکیان خەلکی هەڵەبجە بوون. بەر جۆری گازی زەنف ( YPERITE) کەوتبوون وهەردوکیان ئەگەری مانەوەیان لە ژیان زۆر کەمبوو. هەندێ کەس لەوانەی لەماڵەکانیان هەڵاتبوون بۆیان باس کردم کە کچیان بینیبوو کە دەکەوتن و دەمردن، واتە بەگوێرەی ئەوجۆرە ژهرە کیمیاییەی بەری کەوتوون گیانیان لەدەست دەدا. هەندێ خەڵکی تر لەشەقامێکی تری تەنیشت بەر جۆرە بۆمبایەکی تری کیمیایی کەوتبوون کەزۆر بەئەشکەنجەوئازارەوە مردبوون. چاوەکانیان وەک سەری دەرزی دەرپەڕیبوو، خوێن لەدەمیانەوە هاتبووە دەرێ. هێزی ئەژنۆیان شکابوو وە دوای چەند خولەکێک گیانیان دەرچووبوو.ئەمە گازی ئەعساب بووە (neurotoxik gas).هەندێکی تریان کێشەیان لەبەشی چاو و پێستدا بۆدروست ببوو کە گازی زەنف هۆی سەرەکی ئەم دیاردەیە بوە.لەو شەقامانەی تر کە سەردانیمان کردن، لەشەقامی ڤۆڵکە لەگەڕەکی پاشا هەمان نیشانەمان بەدیکرد وەک ئەوەی شەقامەکەی تر کە سێ کوردیش شایەتیی ئەم شتەیان بۆ داین هەروەک چۆن دوو کچە کوردەکەی خەستەخانەی سەربازی تاران هەمان شتیان بۆ باس کردین. ئەم قسانە هەمووی لەگەڵ سەرنج و لێکۆلینەوەکانی ئێمەدا گونجاوبوون و هەمووی راست بوون. ژنێکی تەمەن 30 ساڵەی خەڵکی شەقامی پیر موحەمەد لە گەڕەکی پاشاخانە ئەمیش بەر گازی زێنف کەوتبوو.شایەتەکانی ئێمە،کە بەبرینداریی لەچەکی ژهراوی رزگاریان ببوو لەمردن وەسفی نیشانەکانی شەری مان و مردنی ئەم ژهرەیان بۆ کردین.وەسفەکانیان بەتەواوی دەگونجان لەگەڵ لێکۆلینەوەکانی ئێمە و راستی بەرهەمی ئەنجامەکانی بەتەوای خستەروو بۆمان. دوای هەلًَەبجە بەهەلیکۆپتەر بەسەر چەند دێهاتێکی تردا هاتوچۆمان کرد وەک (دۆژینە،خورماڵ و عەنەب).ئەم شوێنانە وەک ناوچەی مردوو وابوون چونکە دانیشتوانەکانی هەموو لەترسی چەکی کیمیایی هەڵاتبوون. ئێمە نەمانتوانی لەم گوندانە بنیشینەوە لەترسی چالاکی و پێکدادانی سەربازی.لەخەستەخانەی سەربازی لەتاران  وتووێژمان لەگەڵ کچێکی تەمەن 12 سالەی خەڵکی گوندی دۆژینە کرد کەزۆر بەخەستی بەر گازی زێنف کەوتبوو.کارەساتەکەی دۆژینەی بۆ گێڕاینەوە کەمرۆڤ دەتوانێت بەتراژیدیایەکی گەورە نێوی ببات.  نیوەرۆکەی بەهەلیکۆپتەرەکە گەڕاینەوە ناو سنووری ئێران و دواتر بە فرۆکەیەکی ئاسایی گەڕاینەوە بۆ تاران. لەهەڵەبجە پێیان راگەیاندین کەگوندێکی تریش بەخەستیی بەر چەکی کیمیایی کەوتوە بەڵکو بتوانین لەوێش کەرەستەی پێویست بەرین بۆ لێکۆڵینەوە لەگەڵ خۆمان. حەزمان دەکرد بەم کارە هەستین بەڵام لەبەر هۆی ئاسایش و ترسی چالاًَکی سەربازیی نەمانتوانی بگەینە گوندەکە. دەمەوێت لێرەدا ئاماژە بەوە بدەم کەگوێزانەوەی کوردە بەرکەوتووەکانی چەکی کیمیایی بەپاس لە هەڵەبجەوە بۆ کرماشان نزیکەی 24 کاتژمێری خایاندووە. ئێمە لێرەدا ئەو ئازار و ئەشکەنجەی ئەم مرۆڤانە و شەر کردن و زۆرانبازیان لەگەڵ ژیاندا دەخەینە بەرچاوی خۆمان کەچۆن بووە. ئەو رێگا درێژە و نەبوونی توانای ژەهر دەرکردن لەئۆرگانەکانیان و چارەسەرنەکردنی پزیشکیان دەبێت بۆ خەڵکە زامدارەکان زۆر بەئازار بوبێت.زۆر لەم مرۆڤە کوردانە بەرێگاوە لەناو پاسدا گیانیان لەدەست داوە. تەنیا ژمارەیەکی کەمیان توانراوە بەهەلیکۆپتەر لەجێگا نشینەکانی خۆیانەوە بگوێزرێنەوە، ئەگەر مرۆڤ ئەووێنەیە بهێنێتە بەرچاوی خۆی کە بەهەزاران بەر چەکی کیمیایی کەوتوون و توانای هەلیکۆپتەریش دیاریکراوە. من لێرەدا ئاماژە بەراپۆرتی  ژمارە88/RN/0491 ی د. رفیق خان دەکەم وەک رێکخەری دەزگارتەندروستی (WHO/UNHCR) لە رێکەوتی 10/4/1988 )".            

خوێنەری بەرێز:من لێرەدا ناچمە وەرگێڕانی یەکەیەکەی راپۆرتی ئەنجامە پزیشکیەکانی ئەم تیمە لەناوچەکانی هەڵەبجە و دەوروبەر کە دوای لێکۆلینەوەکەی زانکۆی ناوبراو لە بەلجیکاو لەبەشی تایبەت و لای کەسانی پسپۆر،چونکە ژمارەیان زۆرە وکات و شوێنی  تایبەتی خۆی دەوێت. پرۆفیسۆر AUBIN دوای گەرانەوەی لەئەلمانیا بۆ بەلجیکا دوو کتێبی قەبەی بەزمانی ئینگلیزی بۆ ناردم کە سەرجەم ئەنجام و راپۆرتە پزیشکیەکانی تێدا تۆمار کراوون و زیاتر لە هەزار لاپەڕە دەبێت و هەمووی بەژمارە و ناوەوە زانستیانە تۆمار کراون.من ئەمە بەبەڵگەنامەیەکی پزیشکی و مێژوویی وسیاسی لەقەڵەم دەدەم بۆ کورد بۆ بەکارهێنانی و وانە خوێندن لەسەری و دانانی لە پەرتوکخانەی وڵاتی خۆمان بۆ کەڵک  وەرگرتن لێی لەبوارە جیاجیاکاندا. دوای هەر لێکۆلینەوەیەکی پزیشکیی بەراپۆرتێکی کورت ئەنجامەکەی خراوەتە بەردەست. من لێرەدا چەند سەرنجێکی کەمی یەکێک لەم راپۆرتانە دەنوسمەوە،بەڵام نەک ئەنجامە پزیشکیەکەی....
پڕۆفیسۆر ئاوبین:"سەرجەم ئەو پشکنینانەی کە کردومانن هی کوردەکانی هەڵەبجە و ناوچەی دەوروبەر بەهیچ شێوەیەک گومانی تێدا نییە کە لەم ناوچانە چەکی کیمیایی بەکار هێنراوە و ئەم مرۆڤانە لەئەنجامی ئەم چەکە کوژراون، یان زامدار بوون.گازی زەنف (YPERITE)ئۆرگانێکی فۆسفاتە و پلازمای خوێن لەکار دەخات –ACETYLCHOLINESTERASE- (TABUN، SARIN)یان بابەتی لەم جۆرە ژەهرانە بەکار هێنراون. سەبارەت بە لێکۆلینەوەی مێتالی (کانزایی)بۆمباکە کەلەناو ماڵە روخاوەکاندا دۆزیماننەوە هەمان ئەو کانزایەیە کەکاتی خۆی لەراپۆرتی ژمارە (CTA/PJ1984.2) ی رێکەوتی 1/7/1984 کەلە دورگەی مەجنوون لە ئێران وەسفمان کردوە و بەکارهێنرابون. هەندێ لەو بریندارە کوردانەی کە ئێمە لەئێران بینیمانن هەمان ئەو  ئەعرازانەیان هەبوو کەلە راپۆرتەکەی 1/7/1984 ئاماژەمان پێدا  کەلە خەستەخانەی گێنت بۆ چارەسەر کردن هێنرابوون (بەواتا ئەو ئێرانیانەی کە حکومەتی ئێران ناردبوونی بۆ چارەسەر کردن بۆ خەستەخانەی ناوبراو- نوسەر).ناوچە کوردییەکانی عێراق کە لەهەلیکۆپتەریشەوە ئێمە وەک پسپۆری ئەم بوارە بە وردی لێکۆڵینەوەمان دەربارەی ئەنجامدا و سەرنجمان دایێ بەتەواوی گومانی نەهێشتۆتەوە لەوەی کە ئەم چەکە کیمیاییانە و بۆردومان کردنەکان لەلایەن رژێمی عێراقەوە ئەنجام دراون.گێنت،27/4/1988 – بەئیمزای پرۆفیسۆر HEYNDRICKS ِAUBIN )".


(12)
ئەنجامی لێکۆڵینەوەی وەفدەکە
لەلێکۆڵینەوەکەی ئەم تیمە پسپۆڕە کە رێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان خۆی ناردونی بۆ کوردستان و ئەنجامەکەی خرایە بەردەست ئەو گومانەی نەهێشتەوە کە:
1. چەکی کیمیایی بەکار هاتووە لە کوردستان و، بەرامبەر بەخەڵکی مەدەنی بێ دەسەڵات لەژن و پیاو و منداڵدا لەناو قوڵایی ژیانی ئاسایی رۆژانەیاندا.
2. رژێمی عێراقی بەکاریهێناوە و لەگەڵ ئەوانەی 1984 ی کاتی شەری ئێران – عێراقیش یەکتر دەگرنەوە کە زیاتر لە 50 هەزار سەربازی ئێرانی تێدا بەچەکی کیمیایی لەلایەن رژێمی عێراقەوە کوژران.
3. ئەم چەکە کوشندەیەی کە بە گوێرەی بڕیاری (17/9/1925) ی جنێف کە بەکارهێنانی لە جیهان دا قەدەغەیە، نەک هەبوونی. بریارێک کە دەوڵەتی عێراق لە سالی 1931 وە ئیمزای کردوە. ئەو چەکەی بەکار هێنرا هەرچەندە بە پێی بڕیاری ژمارە 2826 ی (16/12/1971) ی نەتەوە یەکگرتوەکان، برگەی 26  کە دەبێت خەڵکی بێ چەک لە شەردا بپارێزرێن، بە یاسای ژمارە 2827 ی (UN ) ی هەمان بڕیار دەبێت کۆنترۆلی  چەکی کیمیاوی بکرێت بۆبەکارنەهێنانی. من ئەو پرسیارە دەکەم : کەواتە رێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان ئەم یاسایانەی بۆچی و بۆ کێ لەسەر ئاڵاکەی نوسیوەتەوە؟ئەم دەوڵەتانەی جیهان بۆچی ئەم رێککەوتننامانەیان ئیمزا کردوە ولەمانەش خراپتر ئەوەیە بۆچی رێکخراوی نەتەوە یەکگرتوەکان کەدەبێت خاوەنی بڕیار و هێز و دەسەڵاتی یاسایی نێودەولەتی بێت، رژێمی عێراقی تاوانبار و مەحکوم نەکات کە ئەنجامی لێکۆڵینەوەی بەکار هێنانی چەکی کیمیایی لەکوردستان لەلایەن بەغداوە بەرامبەر بە کورد لەسەر مێزەکەیدایە، وەفدێک کە ئەم رێکخراوە خۆی پڕۆژەی لێکۆڵینەوەکەی پێ سپاردووە و ئەنجامەکەیشی لەبەر دەمدایە.


ئه‌رشيفى ماڵپه‌ڕى كۆنى وه‌زاره‌ت